Hoøa Thöôïng Thích Quaûng Lieân

Thuû Ñöùc, ngaøy 04/ 07/ 2001 (4 thaùng 7 naêm 2001)

Sau 40 naêm (1960-2000) toát nghieäp Ñaïi hoïc Yale bang Connecticut naêm 1960, toâi töø giaõ Ñaïi hoïc vaø ñaát nöôùc Hueâ kyø veà Vieät Nam laøm coâng taùc Phaät söï vaø Giaùo Sö Ñaïi hoïc Vaê n Khoa Quoác gia Saigon (1961 - 1976) cuõng nhö xaây döïng Tröôøng Trung Hoïc Boà Ñeà taïi Saøi goøn vaø caùc tænh toå chöùc heä thoáng giaùo duïc Boà Ñeà.

Ngaøy 01 thaùng 10 naêm 2000 ñuùng 40 möôi naêm toâi ñöôïc dòp tham quan ñaát nöôùc Hueâ kyø vaø Taêng Ni Phaät töû, coäng ñoàng Vieät Nam taïi Nam Cali.  Haân haïnh nhaát laø ñöôïc gaëp caùc vò Toân tuùc Hoøa Thöôïng cuõng nhö Thöôïng Toïa Ñaïi Ñöùc Taêng Ni ñang hoaït ñoäng Phaät giaùo taïi Hueâ kyø. Taát caû caùc vò raát vui möøng khi thaáy toâi ñeán Hueâ kyø thaêm vieáng. Lôïi duïng cô hoäi naày chuùng toâi ñaët vaán ñeà Phaät giaùo Vieät Nam hieän taïi. Caùc vò baøy toû taâm tình chaân thaät muoán troâng thaáy hai Giaùo Hoäi Vieät Nam ñöôïc hoøa hôïp laïi vôùi nhau, laøm Phaät söï chung vaø goùp phaàn xaây döïng Toå Quoác Vieät Nam ñöôïc giaøu maïnh töï do daân chuû. Caùc vò nhaát trí giao phoù cho toâi baèng moïi caùch taïo hoøa giaûi hoøa hôïp Phaät giaùo khi toâi trôû veà nöôùc.

YÙ kieán cao thöôïng ñuùng nhö lôøi Phaät daïy maø caùc vò chæ giaùo cho toâi trong böõa côm ñaïo vò vaø thaân maät taïi Chuøa Lieân Hoa Cali, ñoâng ñuû Taêng Ni ñoaøn Cö só Phaät töû, Gia Ñình Phaät Töû v.v...

Ngaøy 09 thaùng 12 naêm 2000 toâi trôû veà Vieät nam, hai vai gaùnh naëng chöùa ñöïng loøng yeâu ñaïo, yeâu daân toäc toå Quoác Vieät Nam ñöôïc thanh bình thònh vöôïng v.v...

Veà ñeán Vieät nam laø nhöõng ngaøy thaùng cuoái naêm 2000, theá kyû 20 böôùc sang thieân nieân kyû môùi theá kyû 21, tieáp ñeán laø ñoùn möøng ngaøy Teát Nguyeân Ñaùn naêm Taân Tî, ngaøy Teát truyeàn thoáng daân toäc Vieät nam.

Taêng Ni Phaät töû Vieät Nam ñeàu hieåu toâi laø moät Tu só ñöùng ngoaøi chaùnh trò yù thöùc heä Coäng Saûn vaø tö baûn, cuõng khoâng naèm trong hai Giaùo Hoäi Phaät Giaùo Vieät Nam Thoáng Nhaát vaø Giaùo Hoäi Phaät Giaùo Vieät Nam, ngöôøi trung dung vaø thöïc haønh trung ñaïo, khoâng cöïc ñoan quaù khích, cuõng khoâng nhu nhöôïc nònh bôï.

Vì taùnh trung tröïc tinh thaàn voâ ngaõ vò tha, khoâng tham danh lôïi ñòa vò vaø cuõng khoâng pheâ bình ai toát ai xaáu suoát 25 naêm (1975-2000). Do ñoù böôùc sang thieân nieân kyû môùi theá kyû 21, toâi caàn thöïc hieän traùch nhieäm cuûa ngöôøi tu só 76 tuoåi ñôøi 60 tuoåi ñaïo maø moät soá khoâng ít Chö Toân Ñöùc Taêng Ni vaø Phaät töû trong vaø ngoaøi nöôùc muoán toâi ñöùng ra hoøa giaûi Chö Toân Ñöùc hai Giaùo Hoäi.

Nhö toâi ñaõ trình baøy laø toâi ñaõ gaëp Chö Toân Ñöùc Taêng Ni vaø Phaät töû nam nöõ ñang soáng haûi ngoaïi, chæ giaùo toâi phaûi laøm gì toát ñaïo ñeïp ñôøi khi veà Vieät Nam. Do ñoù trung tuaàn thaùng 03 naêm 2001 toâi ñeán thaêm Ñaïi Laõo Hoøa Thöôïng Trí Tònh, nhaèm giôø saùng Hoøa Thöôïng tuïng Kinh, song Hoøa Thöôïng daønh giôø tuïng Kinh ñeå tieáp toâi. Sau khi vaøi lôøi chæ giaùo cuûa Hoøa Thöôïng vaø thöôøng veà coâng taùc Phaät söï, toâi trình baøy yù kieán hoøa hôïp giöõa hai toå chöùc Giaùo Hoäi trong thieân nieân môùi theá kyû 21. Hoøa Thöôïng cho bieát vieäc vaän ñoäng cuûa Quaûng Lieân raát toát vaø ñuùng tinh thaàn luïc hoøa, Chö Taêng Ni phaûi hoøa hôïp ñeå höôùng daãn Phaät töû tu haønh, vaø laøm moâ phaïm cho Taêng Ni Phaät töû treû töông lai. Song, toâi nay tuoåi quaù 80 tuoåi giaø söùc yeáu khoâng theå tieáp tuïc hoaït ñoäng Phaät söï ñöôïc nöõa, kyø Ñaïi Hoäi Phaät Giaùo laàn IV toâi coá töø chöùc maø khoâng ñöôïc. Ñaïi Hoäi thöôøng kyø Ban thöôøng tröïc vöøa qua toâi cuõng cho Ñaïi Hoäi bieát laø Ñaïi Hoäi kyø V saép ñeán toâi khoâng theå tieáp tuïc. Ñaïi Laõo Hoøa Thöôïng Trí Tònh taâm söï vôùi toâi töø 8 giôø saùng ñeán 11 giôø 30 tröa toâi môùi ñöôïc ra veà, vaø Hoøa Thöôïng tieãn ñöa ñeán caàu thang vaø noùi Quaûng Lieân coá gaéng vaø kieân nhaãn thöïc hieän coâng taùc hoøa hôïp chö Taêng Giaùo Hoäi. Quaûng Lieân cuõng hieåu raèng vieäc naày khoâng phaûi deã daøng coøn tuøy thuoäc quyeàn cuûa chaùnh phuû nöõa - Baïch Hoøa Thöôïng, toâi cuõng nghó ñeán ñieàu naày.

Sau khi ñöôïc nghe lôøi chæ giaùo vaø taùn ñoàng cuûa Hoøa Thöôïng Trí Tònh, toâi ñeán Ñaïi hoïc Vaïn Haïnh ñeå thaêm vaø trình baøy söï vieäc vôùi Hoøa Thöôïng Thieän Sieâu, Hoøa Thöôïng Minh Chaâu. Raát tieác laø khi toâi ñeán thì Hoøa Thöôïng Thieän Sieâu naèm döôõng bònh taïi Vaïn Haïnh môùi veà Hueá tröôùc 01 ngaøy. Toâi trình baøy cho Hoøa Thöôïng Minh Chaâu, Hoøa Thöôïng Minh Chaâu tay run laïi tai nghe khoâng roõ, neân Hoøa Thöôïng goïi Leâ Maïnh Thaùt leân giuùp, Leâ Maïnh Thaùt thaáy toâi raát möøng, toâi nghe danh Maïnh Thaùt song chöa thaáy maët. Maïnh Thaùt thöa: " con thöôøng gaëp Hoøa Thöôïng, con töôûng Hoøa Thöôïng bieát con, khoâng ngôø Hoøa Thöôïng khoâng thaáy maët maø chæ nghe teân", thoâi, nay gaëp ñöôïc Leâ Maïnh Thaùt phuï taù Hoøa Thöôïng Minh Chaâu laø toát laém. Hôn 01 tieáng ñoàng hoà trao ñoåi yù kieán hoøa hôïp vaø hoøa giaûi tình ñoàng ñaïo caàn soáng chung luïc hoøa noi goùt Ñöùc Taêng Thoáng Tònh- Khieát cuøng nhau ngoài laïi ñeå giaõi baøy söï ñoàng dò yù kieán cuûa chö Toân Ñöùc Giaùo Hoäi Phaät Giaùo Vieät Nam Thoáng Nhaát vaø Giaùo Hoäi Phaät Giaùo Vieät Nam. Chuùng ta tuoåi ñaõ cao, luaät voâ thöôøng ñeán nay mai, chuùng ta phaûi laøm caùi gì toát ñeïp nhaát trong tinh thaàn ñoaøn keát ñeå laøm göông maãu cho Taêng Ni treû haäu lai noi goùt caùc böïc tieàn boái. Caâu naøo Hoøa Thöôïng Minh Chaâu nghe khoâng roõ thì coù Leâ Maïnh Thaùt thuaät laïi cho Hoøa Thöôïng Minh Chaâu nghe, Hoøa Thöôïng noùi toát laém vieäc ñoù neân laøm. Leâ Maïnh Thaùt noùi Hoøa Thöôïng Minh Chaâu raát hoan hyû vaø tieáp noùi laàn ñaàu tieân con Maïnh Thaùt ñöôïc haàu chuyeän vôùi Hoøa Thöôïng Quaûng Lieân, troâng Hoøa Thöôïng raát vui veû côûi môû vaø chaân thaät trình baøy ñoaøn keát Taêng Ni, rieâng con raát meán phuïc göông maët vui töôi khieâm nhöôøng cuûa Hoøa Thöôïng, ñaõ 18 giôø 30 chieàu, toâi xin chaøo ra veà.

Theá kyû 21 laø theá kyû khoa hoïc kyõ thuaät, kinh teá thò tröôøng khoâng phaûi thôøi bao caáp, vaø theá kyû 21 troïng söï thaät chaùnh tín, coøn taø ñaïo, meâ tín dò ñoan daàn daàn lui veà quaù khöù ñoåi daïng tan bieán. Phaät giaùo do Theá Toân giaûng daïy caùch nay 26 theá kyû, khoâng maâu thuaãn, khoâng phaûn khoa hoïc maø tö töôûng trieát hoïc Phaät giaùo, laøm taêng tröôûng giuùp khoa hoïc khaùm phaù nhöõng ñieàu phi thöôøng.

Tuy nhieân neàn ñaïo ñöùc Phaät giaùo ngaøy nay caàn coù caùc böïc nhôn taøi, kieán thöùc cao coù kinh nghieäm laøm moâ phaïm ñeå giaûng daïy vaø moâ phaïm cho Taêng Ni Phaät töû ngaøy mai, ñieàu naày laø traùch nhieäm cuûa chö toân ñöùc Chö Taêng uy tín, maø noäi boä chuùng ta chia reõ nghi ngôø, thieáu thoâng caûm ñoaøn keát, neân Taêng Ni Phaät töû raát buoàn. Toâi muoán taát caû caùc vò thöïc hieän töø bi hæ xaû, voâ ngaõ vò tha, deïp töï aùi ngoài laïi vôùi nhau uoáng traø trao ñoåi quan nieäm ñoàng dò ñeå ñi ñeán hoøa hôïp ñoaøn keát. Nghe toâi trình baøy Hoøa Thöôïng cuõng giaûm söï böïc töùc vaø moät phaàn ñoàng yù coâng taùc vaän ñoäng hoøa hôïp, khuyeân toâi phaûi caån thaän ñöøng ñeå ai mua chuoäc... Neáu caùc vò Hoøa Thöôïng toân tuùc trong Giaùo Hoäi Phaät Giaùo Vieät Nam cuõng coù tinh thaàn hoøa hôïp thì toâi cuõng nhaát trí hoøa ñoàng, song ñöøng ñeå theá löïc chính trò chi phoái. Thöa Hoøa Thöôïng toâi ñoàng yù vaø coá gaéng thöïc hieän tinh thaàn hoøa hôïp ñaïo ñöùc ñöùng ngoaøi chaùnh trò, chæ lo töø thieän xaõ hoäi vaø luoân luoân laáy ñaïo ñöùc laø hôn heát, nöôùc nhaø khoâng ñaïo ñöùc seõ bò loaïn ly, neân chuùng ta coù traùch nhieäm phaùt huy tinh thaàn ñaïo ñöùc daân toäc, ñeå nöôùc nhaø ñöôïc thanh bình thònh vöôïng daân giaøu nöôùc maïnh.

Sau khi thaêm doø vaø trao ñoåi yù kieán vaán ñeà hoøa giaûi hoøa hôïp Giaùo Hoäi Phaät Giaùo Vieät Nam vôùi caùc vò toân tuùc hoøa Thöôïng Mieàn Nam. Ngaøy 21/05/2001 toâi vaø taùm moân ñeä ñaùp phi cô ra Haø Noäi ñeå thaêm Hoøa Thöôïng Taâm Tòch vaø caùc Hoøa Thöôïng ôû caùc Chuøa Mieàn Baéc. Ñaây laø laàn ñaàu tieân sau 25 naêm Saøi Goøn thaát thuû toâi ñöôïc haân haïnh ñeán Haø Noäi, thuû ñoâ ngaøn naêm vaên vaät. Ñieàu ngaïc nhieân nhaát vaø caûm ñoäng ñoàng baøo Phaät töû Haø Noäò Ngaøy toâi ra Haø Noäi khoâng cho ai bieát maø taïi sao khi böôùc xuoáng maùy bay Pacific Airlines, haøng traêm Phaât töû nam nöõ chaïy ñeán daâng hoa, nhöõng boù hoa hoàng ñuû maøu saéc saëc sôõ laãn hoa cuùc vaøng töôi thaém. Toâi ñöùng tröôùc coång phi tröôøng chæ bieát coù moät ngöôøi quen maø thoâi, hoï ñöùng quanh nhieáp aûnh kyû nieäm, haøng chuïc xe 04 choã ngoài maøu traéng môøi toâi leân xe ñöa veà khaùch saïn Daewoo, nôi Toång Thoáng Myõ vaø phu nhaân taïm nghæ chaùnh thöùc vieáng thaêm Vieät nam do Chuû Tòch Traàn Ñöùc Löông môøi.

Toái laïi, nhieàu nhaø vaên, giaùm ñoác xuaát baûn ñeán thaêm, vaø nhieàu ñoaøn Phaät töû ñeán daâng hoa taïi phoøng khaùch Hotel. Saùng hoâm sau toâi ñi thaêm Hoøa Thöôïng Taâm Tòch vaø Hoøa Thöôïng Thanh Töù taïi Chuøa Quaùn Söù. Taát caû ñieàu haønh Phaät söï do Hoøa Thöôïng Thanh Töù ñaûm ñang.

Toâi ñeán Chuøa Quaùn Söù khoâng baùo tin tröôùc, Hoøa Thöôïng Thanh Töù traùch laø Hoøa Thöôïng Quaûng Lieân ra maø khoâng cho bieát ñeå ñoùn tieáp. Hoøa Thöôïng Thanh Töù caàm tay toâi ñöa vaøo phoøng khaùch duøng traø, vaø toâi baét ñaàu trình baøy vaán ñeà hoøa giaûi hoøa hôïp Giaùo Hoäi, Hoøa Thöôïng noùi ñieàu ñoù toâi raát hoan nghinh laø ngöôøi tu haønh xuaát gia voâ ngaõ vò tha maø chia reõ laøm gì, Hoøa Thöôïng ñöùng ra lieân laëc hoøa giaûi toâi taùn ñoàng nhaát trí. Vaäy caùc vò trong phaùi ñoaøn nhieáp vaøi taám aûnh kyû nieäm, Hoøa Thöôïng caàm hai tay toâi leân noùi ñoaøn keát hoøa hôïp, vaø cuõng nhaéc toâi raèng tuy noäi boä muoán ñoaøn keát song coøn phaàn khaùch quan khoâng keùm phaàn quan troïng. Toâi hieåu khaùch quan laø chæ chaùnh quyeàn. Ñoä 01 tieáng ñoàng hoà toâi xin caùo töø, vaø ñi thaúng ra moä Hoøa Thöôïng Toá Lieân, ñaët traøng hoa treân moä vaø ñoát höông töôûng nieäm.

Ñuùng 14 giôø chieàu ngaøy 23/06/2001, toâi ñeán vaên phoøng Tröôûng Ban Toân Giaùo Chaùnh Phuû Haø Noäò OÂaïng Leâ Quang Vinh ñang chôø toâi trong phoøng khaùch, thaáy xe toâi ñeán oâng lieàn ra ñoùn chaøo thaân maät, hôn 30 naêm khi laøm giaùo sö daïy tröôøng Petrusky vaø Boà Ñeà nay laïi ñöôïc gaëp nhau.

Ñöa toâi vaøo phoøng khaùch vaø taâm söï nhöõng ngaøy bò tuø ñaøy coân ñaûo, oâng coù noùi "khi bò baét toâi vieát laù thö göûi Thöôïng Toïa"

Sau vaøi lôøi taâm söï xaõ giao, toâi lieàn trình baøy muïc ñích ra Haø Noäi tröôùc laø gaëp Ban Toân Giaùo chaùnh Phuû vaø Thuû Töôùng Phan Vaên Khaûi vôùi tinh thaàn xaây döïng Toå Quoác vaø hoøa hôïp hoøa giaûi toå chöùc Phaät giaùo Vieät Nam theo truyeàn thoáng ñaïo ñöùc töø caùc trieàu ñaïi Ñinh, Leâ, Lyù, Traàn. Nhaát laø Traàn Nhaân Toâng laø moät nhaø Vua nhöôøng ngoâi ñi tu khoå haïnh treân nuùi Yeân Tö û... oâng tröôûng Ban toân giaùo noùi: Ñaùng leõ ra toâi tieáp Hoøa Thöôïng sôùm song ñoàng giôø heïn tieáp Ñaïi Söù Peterson Hoa kyø, oâng tieáp: Chaùnh Phuû coù nhaän ñöôïc thö cuûa Hoøa Thöôïng vaø chính toâi cuõng ñoïc kyõ, vôùi tinh thaàn daân toäc, haøi hoøa cuûa Hoøa Thöôïng hôïp vôùi chaùnh saùch Ñaûng vaø Nhaø Nöôùc. Chuùng toâi ghi nhaän yù kieán, quan nieäm cuûa Hoøa Thöôïng trình baøy, rieâng phaàn toâi raát ñoàng tình vôùi Hoøa Thöôïng söï hoøa hôïp cuûa caùc chö toân ñöùc Taêng Ni caùc Giaùo Hoäò Tuy nhieân caù nhaân toâi khoâng ñuû thaåm quyeàn vaø toâi höùa vôùi Hoøa Thöôïng seõ trình leân caùc caáp laõnh ñaïo Ñaûng vaø Nhaø Nöôùc: Toång Bí thö Noâng Ñöùc Maïnh, Chuû Tòch nöôùc Traàn Ñöùc Löông vaø thuû Töôùng Phan Vaên Khaûi, keát quaû nhö theá naøo toâi seõ baùo tin cho Hoøa Thöôïng roõ, Qua lôøi trình baøy cuûa Hoøa Thöôïng laø böïc cao Taêng, tính oân hoøa tinh thaàn xaây döïng ñaïo vaø ñôøi nöôùc nhaø ñöôïc ñoäc laäp môùi coù theå phaùt trieån, khoa hoïc kinh teá ñöôïc phaùt trieån caàn ñeán söï thanh bình oån ñònh xaõ hoäi, do ñoù daân môùi ñöôïc giaøu nöôùc maïnh, toân giaùo caàn ñöôïc kính troïng, töï do tín ngöôõng, nhaát laø Phaät giaùo coù truyeàn thoáng ñaïo ñöùc daân toäc traûi qua nhieàu trieàu ñaïi v.v... Trong luùc luaän baøn thò giaû cuûa toâi laø Sö coâ Nhö Thanh coù nhieáp aûnh ñeå laøm kyû nieäm.

Toâi xin tieáp chuyeän chæ 01 tieáng, song vì tình ñoàng nghieäp giaùo chöùc tröôùc 1970 vaø cuõng tình ñoàng ñaïo Phaät giaùo xem nhö ngöôøi nhaø (Lôøi oâng Leâ Quang Vinh) Chuùng toâi trao ñoåi yù kieán tình cuõ nghóa xöa, veà chuyeän thôøi ñaïi hôn 01 tieáng 40 phuùt. OÂng cuõng cho toâi bieát caâu chuyeän khi tieáp xuùc Ñaïi Söù Hoa kyø, vì quaù giôø neân toâi xin töø giaõ ra veà vaø caùm ôn thaâm tình troïng ñaïo cuûa oâng Tröôûng Ban toân giaùo daønh nhieàu thì giôø tieáp chuyeän.

Qua ngaøy sau toâi thaêm Laêng, thaêm caùc Chuøa coå vaø leân nuùi Yeân Töû qua chín suoái möôøi non ñeán leã baùi baûo thaùp Ñöùc Vua Traàn Nhaân Toâng vaø caùc baûo thaùp khaùc. Sau khi leã baùi song chuùng toâi xuoáng nuùi vaø ñi taøu xem Vònh Haï Long moät thaéng caûnh treân theá giôùi. Veà Khaùch saïn Daewoo nhieàu Phaät töû ñeán thaêm daâng hoa cuùng döôøng, caùc nhaø trí thöùc, nhaø vaên, nhaø xuaát baûn, caùc Baùc só beänh vieän Baïch Mai, beänh vieän Vieät Ñöùc v.v... ñeán thaêm. Caùc ñoaøn Phaät töû cuõng nhö caùc vò khaùch ñeán thaêm ñeàu laø nhöõng vò toâi chöa töøng bieát tröôûc kia chæ vì caùc vò nghe danh toâi ñeán thaêm ñeå taän maët troâng thaáy vaø trao ñoåi kieán thöùc vaên hoùa khoa hoïc toân giaùo v.v...

Ñieàu raát ngaïc nhieân ñeâm ñoù coù ñoaøn quan hoï Baéc-Ninh maëc y phuïc maøu saéc coå truyeàn ñaàu choaøng khaên nhö chuùng ta troâng thaáy hoï bieåu dieãn treân maøn aûnh truyeàn hình nhoû ñeán khaùch saïn trình dieãn chuùc möøng toâi ñeán Haø Noäi, laøm nhöõng ngöôøi du khaùch ngoaïi quoác taïi khaùch saïn xuùm laïi nghe vaø cuõng ngaïc nhieân oâng sö naày nhö theá naøo.

Khi veà Thaønh Phoá Hoà Chí Minh, toâi tieáp tuïc theo thôøi gian tieáp xuùc vôùi caùc vò trong Ban trò söï Thaønh Hoäi Phaät Giaùo Thaønh Phoá Hoà Chí Minh. Caùc vò naày haàu heát laø haøng haäu taán nhö Hoøa Thöôïng Tònh Haïnh, Hoøa Thöôïng Hieán Phaùp, Thöôïng Toïa Thieän Taùnh v.v ... toâi tieáp xuùc rieâng vaø trình baøy tinh thaàn hoøa hôïp ñoaøn keát Giaùo Hoäi, caùc vò naøy ñeàu traû lôøi chung chung laø chuùng con haøng haäu taán, caùc böïc toân tuùc Hoøa Thöôïng laõnh ñaïo giaûi quyeát nhö theá naøo chuùng con vaâng lôøi thi haønh, khoâng coù yù kieán khaùc. Toâi tieáp xuùc vôùi Hoøa Thöôïng Töø Nhôn hieän laø Tröôûng Ban Taêng söï Trung öông vaø Thaønh Hoäò Hoøa Thöôïng Töø Nhôn noùi vieäc naøy thoûa thuaän hay khoâng laø do Hoøa Thöôïng Trí Tònh vaø caùc vò Laõnh ñaïo Giaùo Hoäi Phaät Giaùo Vieät Nam. Hoøa Thöôïng Töø Nhôn noùi tieáp ñieàu naøy coù lieân quan ñoàng yù cuûa Chaùnh Phuû. Toâi caùm ôn Hoøa Thöôïng vaø ghi lôøi chæ giaùo, Chaùnh Phuû ñoùng vai troø quan troïng ñoái vôùi vaán ñeà.

Ngaøy muøng 05 thaùng 05 naêm Taân Tî nhaèm ngaøy 25 thaùng 05 naêm 2001 laø ngaøy kyû nieäm huyù kî coá Hoøa Thöôïng Minh Tröïc, Boån Sö cuûa Hoøa Thöôïng Tònh Haïnh, Chuøa Phaät Böûu ñöôøng Cao Thaéng, coù nhieàu Chö Toân Hoøa Thöôïng Thaønh Phoá cuõng nhö caùc vò Hoøa Thöôïng toân tuùc caùc tænh Mieàn taây veà tham döï, nhaân dòp naøy toâi gaëp quyù Ngaøi ñeàu laø nhöõng vò quen bieát naèm trong Giaùo Hoäi Phaät Giaùo Vieät Nam Thoáng Nhaát, nay laø chöùng minh hay tröôûng Ban Trò söï Phaät giaùo Vieät nam taïi caùc tænh, nghe toâi töôøng thuaät sô löôïc chöông trình hoaït ñoäng hoøa hôïp hoøa giaûi cuûa toâi ñeå quyù vò töôøng tri phaàn naøo vaø toâi cuõng cho bieát laø chuû nhaät ngaøy 11 thaùng 05 aâm Lòch nhaèm ngaøy Chuû nhaät 01 thaùng 07 naêm 2001 toâi ra Quaûng Ngaõi tieáp xuùc vôùi Hoøa Thöôïng Huyeàn Quang, veà Vaán ñeà hoøa giaûi hoøa hôïp ñoaøn keát nhau laøm Phaät söï, caùc vò nghe noùi raát khích leä vaø caàu nguyeän vieäc laøm hoøa hôïp Chö Toân Ñöùc ñöôïc thaønh coâng toát ñeïp, ñöôïc vaäy chuùng toâi chaép tay ñaûnh leã Hoøa Thöôïng tröôùc...

Ñuùng 06 giôø saùng chuû nhaät ngaøy 01 thaùng 07 naêm 2001 (nhaèm ngaøy 11/05/ Taân Tî), taùm thaày troø chuùng toâi khôûi haønh chaïy suoát ngaøy ñeán thò xaõ Quaûng Ngaõi luùc 22 giôø 30, vaøo khaùch saïn Myõ Traø nghó, saùng ngaøy 02 thaùng 07 naêm 2001 chuùng toâi vaøo Chuøa nôi Hoøa Thöôïng bò quaûn thuùc caùch thò xaõ Quaûng Ngaõi l0km.

Khi vaøo Chuøa chuùng toâi gaëp Hoøa Thöôïng Huyeàn Quang ñang ñöùng tröôùc saân phoøng khaùch, Hoøa Thöôïng thaáy toâi raát möøng baét tay toâi ñöa vaøo phoøng khaùch keå chuyeän 21 naêm quaûn thuùc anh em khoâng gaëp nhau, nay caû hai ñeàu giaø caû khoâng phaûi nhö tröôùc. Chuùng toâi ñaøm ñaïo trao ñoåi yù kieán vaø toâi ñi thaúng vaøo vaán ñeà hoøa hôïp Giaùo Hoäi ñeå laøm Phaät söï chung, moâ phaïm höôùng daãn cho Taêng Ni treû haäu taán. Luùc ñaàu coù phaàn gay caán chöa thaät thoâng caûm nhau. Trong luùc baøn baïc trao ñoåi quan nieäm thì Ñaïi Ñöùc Chôn Thöùc theo toâi coù traùch nhieäm caàm maùy thu aâm, coøn Sö Coâ Nhö Thanh caàm maùy chuïp hình, quay phim. Hôn 02 tieáng ñoàng hoà Hoøa Thöôïng Huyeàn Quang vôùi gioïng hieàn hoøa töø toán trình baøy raèng chuùng ta laø böïc cao Taêng tu haønh nhieàu naêm ñaâu ai muoán chia reõ. Hoøa Thöôïng Trí Tònh, Thieän Sieâu, Quaûng Lieân, Töø Nhôn v.v... ñeàu laø thaønh vieân cao caáp cuûa Giaùo Hoäi Phaät Giaùo Vieät Nam Thoáng Nhaát, chung soáng nhau hoøa thuaän tu haønh giaùo hoùa quaàn chuùng, raát tieác laø coù nhoùm thöù ba beân ngoaøi Giaùo Hoäi muoán chia reõ chuùng ta maø thoâi, ngöôøi tu haønh nhö chuùng ta laáy töø bi hyû xaû, voâ ngaõ vò tha laøm cô baûn, thöïc haønh luïc hoøa Phaät daïy. Toâi thieát nghó chuùng ta muoán hoøa hôïp chung soáng tu haønh maø chaùnh quyeàn coù ñeå chuùng ta ñöôïc nhö theá khoâng? 21 naêm ñaøy ñoïa quaûn thuùc toâi vôùi Hoøa Thöôïng Quaûng Ñoä, chuùng toâi coù toäi gì maø chaùnh phuû cuõng khoâng cho chuùng toâi bieát toäi danh treân giaáy traéng möïc ñen ...

Hoøa Thöôïng noùi ñuùng, coù leõ luùc ñaàu Chaùnh Phuû Coäng Hoøa Xaõ Hoäi Chuû Nghóa Vieät Nam hieåu laàm vaø chöa nhaän thöùc saâu saéc Phaät giaùo Mieàn Nam, taïo cho moät soá khoâng ít Taêng Ni Phaät giaùo Mieàn Nam baát maõn hoaøi nghi chaùnh saùch Coäng Saûn, ngay toâi cuõng vaäy khoâng haøi loøng chaùnh saùch haønh ñoäng xöû söï cuûa Nhaø Nöôùc coäng Saûn luùc sô khai. Ngaøy nay hoï coù söï nhaän thöùc thöïc tieãn hôn vaø ñöôøng loái laõnh ñaïo cuõng nhö chaùnh saùch coù phaàn caûi thieän thay ñoåi nhieàu. Naêm 1975 hoï goïi toâi vaø caùc vò khaùc baèng anh, nay hoï toân xöng laø Hoøa Thöôïng, Thöôïng Toïa, Ñaïi Ñöùc v.v ... Noùi theá khoâng coù nghóa laø toâi muoán hoï xöng toâi baèng Hoøa Thöôïng toâi möøng hoaëc cho ñoù laø ñoåi môùi tieán boä... xöng goïi Anh hay Hoøa Thöôïng cuõng röùa thoâi, vì chuùng ta khoâng maøng danh lôïi hay ñòa vò. Nhöùt thieát giai khoâng ... Chuùng toâi khoâng neân chaáp laøm gì.

Hoâm nay toâi ñeán thaêm Hoøa Thöôïng vaø cuøng nhau tìm giaûi phaùp hoøa hôïp chung soáng, taïo cho ñaïo vaø ñôøi ñöôïc toát ñeïp trong thieân nieân môùi theá kyû 21 höôùng daãn Taêng Ni Phaät töû tu haønh cuøng nhau ñoaøn keát, chaán chænh thieàn moân nghieâm tònh toân ty traät töï, ngöôøi ñi tröôùc moâ phaïm laøm göông cho haøng haäu taán. Maø chuùng ta laø ngöôøi ñi tröôùc coù kinh nghieäm chaán chænh Phaät giaùo nhö caùc Toå Sö tieàn boái ñaõ laøm...

Hoøa Thöôïng Huyeàn Quang haï gioïng noùi: Hoøa Thöôïng vaø toâi laø ñoàng nghieäp laø coäng söï vieân, söï trình baøy hoøa hôïp Hoøa Thöôïng ñöa ra raát thích hôïp, toâi ñoàng yù vôùi Hoøa Thöôïng, Chö Toân Ñöùc Hoøa Thöôïng hai Giaùo Hoäi Thoáng Nhaát vaø Giaùo Hoäi Phaät Giaùo Vieät Nam, hoøa hôïp nhau laøm Phaät söï laø ñieàu raát toát vaø ñoù laø traùch nhieäm vaø boån phaän cuûa chuùng ta. Tuy nhieân, khoâng bieát beân Chaùnh quyeàn nhö theá naøo? Hoï coù cho pheùp chuùng ta hoøa hôïp ñoàng taâm phaùt trieån Phaät giaùo khoâng? Neáu Chö Toân Ñöùc trong Giaùo Hoäi Phaät Giaùo Vieät Nam coù thieän chí hoøa hôïp, vaø Chaùnh Phuû thaät taâm ngoaïi hoä thì söï hoøa hôïp phuïng söï ñaïo phaùp cuûa chuùng ta seõ ñaït keát quaû toát ñeïp.

Cuoái cuøng Hoøa Thöôïng Huyeàn Quang yeâu caàu toâi thöa vôùi Hoøa Thöôïng Quaûng Ñoä ra gaëp toâi ñeå thoáng nhaát vaán ñeà troïng traùch vaän ñoäng hoøa hôïp saùng kieán cuûa Hoøa Thöôïng (Quaûng Lieân).

Ñeán ñaây ñuùng 12 giôø tröa, hai chuùng toâi vöøa aên côm tröa vöøa trao ñoåi boài ñaép yù kieán theâm. Duøng côm xong toâi vaø ñoaøn thaùp tuøng ra veà toâi caûm ôn Hoøa Thöôïng vaø naém tay chuùc möøng nhieàu söùc khoûe hoøa hôïp ñoaøn keát. Chuùng toâi leân xe veà thaúng suoát ngaøy ñeán 1 giôø 30 khuya môùi veà ñeán Tu Vieän Quaûng Ñöùc. Thaät laø gian lao, thaät laø moûi meät caùi thaân tuoåi giaø naøy töø tröôùc ñeán giôø môùi ñi xe suoát 03 ngaøy ñeâm 1700 caây soá.

Treân ñaây laø sô keát cuoäc vaän ñoäng voøng ñaàu tieân, chuùng toâi kính caån chaân thaønh trình leân caùc vò vaø cuùi ñaàu ñaûnh leã Chö Ñaïi Laõo Hoøa Thöôïng, Chö Thöôïng Toïa, Ñaïi Ñöùc Taêng Ni vaø Phaät töû hai Giaùo Hoäi vì haøng haäu taán Nam Nöõ Phaät töû chuùng ta laáy luïc hoøa laøm neàn taûng, hoøa hôïp ngoài chung laïi ñeå giaûi quyeát nhöõng ñieàu nghi ngôø thaéc maéc, haàu taïo khoâng khí yeân laønh hoøa nhòp ñaïo lyù. Chuùng toâi cuõng thaønh thaät kính mong Ñaûng vaø Nhaø Nöôùc Chaùnh Phuû thaät taâm uûng hoä ñeå ñaïo phaùp nöôùc nhaø ñöôïc toát ñeïp, goùp phaàn xaây döïng ñaát nöôùc Toå Quoác thanh bình thònh vöôïng.

Naêm 1981 Chaùnh Phuû ñöùng ra thaønh laäp Giaùo Hoäi Phaät Giaùo Vieät Nam, gaït Phaät Giaùo Thoáng Nhaát ra ngoaøi. Baây giôø Chaùnh Phuû coù traùch nhieäm thaät taâm hoã trôï ñeå chuùng toâi coù cô hoäi hoïp maët caùc vò laõnh ñaïo hai giaùo hoäi chaán chænh ñaïo phaùp. Göông saùng cuûa Ñöùc Vua Traàn Nhaân Toâng nhöôøng ngoâi tu haønh khoå haïnh treân ñænh nuùi Yeân Töû, khoâng maøng ngoâi baùu, quyeàn uy, danh lôïi ... Raát mong Chaùnh Phuû goùp yù kieán thieát thöïc haàu cho pheùp chuùng toâi toå chöùc môû moät cuoäc hoïp sô boä haïn cheá goàm moät soá Chö Toân Hoøa Thöôïng Cao Taêng Nam, Trung, Baéc hoïp trao ñoåi yù kieán.