ÔÛ phía Taây Nam thò xaõ Ban-Meâ-Thuoät coù moät ngoâi chuøa nhoû naèm coâ ñôn gaàn moät buoân Thöôïng. Chaúng bieát ngoâi chuøa ñöôïc xaây leân naêm naøo. Coù leõ cuõng laâu laém, ít ra laø töø tröôùc khoaûng thôøi gian mieàn Nam thaønh laäp chính theå coäng hoøa ñaàu tieân. Nhöõng böùc töôøng maàu xaùm xòt, nhieàu choã lôùp voâi vöõa ñaõ bò bong ra töøng maûng, baèng baøn tay, hay coù khi baèng caû caùi noùn. Maùi chuøa lôïp ngoùi aâm döông, coù nhieàu khoaûng vaù. Ñöùng ôû döôùi nhìn leân coù theå thaáy nhöõng vieân ngoùi môùi coøn maàu ñoû töôi. Coøn laïi toaøn theå cuõng mang moät maàu xaùm xòt, phuû moät lôùp reâu. Maøu reâu cuõng xaùm.

Khoaûng ñaát phía sau chuøa coù moät vöôøn caø pheâ khoaûng nöûa maãu taây, taøi saûn cuûa chuøa. Hai beân hoâng chuøa laø vöôøn caây baïch ñaøn. ÔÛ moät goùc phía tay traùi, moät goác boà-ñeà khaù to coù leõ ñaõ ñöôïc troàng ngay töø khi ngöôøi ta xaây döïng chuøa. Caây toûa boùng raâm treân caû moät khoaûng ñaát roäng. Ngay gaàn beân goác boà-ñeà laø moät thaùp nhoû. Goùc ñoái dieän beân kia coù moät caùi gieáng, nöôùc raát trong vaø ngoït. Thaønh gieáng xaây baèng nhöõng phieán ñaù toå ong.

Truï trì laø moät nhaø sö ñaõ luoáng tuoåi, khoâng ai roõ goác gaùc. Chæ bieát Thaày ngöôøi Hueá. Gioïng noùi cuûa Thaày cuõng khoâng coøn raëc Hueá. Daùng daáp oâng cao lôùn, ñaäm ngöôøi, nhöng khoâng maäp, cuõng khoâng oám. Saéc maët cuûa vò thieàn sö hoàng haøo, maàu da hôi saäm, chöùng toû Thaày cuõng hay ra ngoaøi naéng gioù. Ngoaøi Thaày ra, coøn moät sö baùc, tuoåi cuõng gaàn saùu möôi, daùng gaày oám vaø ñen ñuùa. Moät chuù tieåu khoaûng chöøng hôn möôøi tuoåi, phuï giuùp hai oâng giaø trong caùc vieäc sinh hoaït laët vaët haøng ngaøy.

Thænh thoaûng vaãn coù khaùch haønh höông gheù qua chuøa. Ña soá laø nhöõng baø lôùn tuoåi, coù khi caùc baø cuøng ñi vôùi moät coâ gaùi, coù leõ laø con, hay chaùu gaùi. Hoï laø nhöõng Phaät töû ngöôøi Kinh, gia ñình ôû trong thò xaõ. Laâu laâu cuõng coù ñaøn oâng ñeán chuøa. Hoï vaøo chuøa coù theå khoâng phaûi ñeå leã Phaät, maø vì moät lyù do khaùc, nhö coù vaøi laàn, nhaân vieân an-ninh chìm cuûa sôû caûnh saùt ñeán ñeå gaëp thaày truï trì veà vieäc gì ñoù. Hoï chæ ñeán ban ngaøy. Thænh thoaûng moät chuyeán xe Lam chôû leân chuøa tieáp teá gaïo thoùc, töông muoái, vaø ñaäu naønh.

Naêm toâi ra tröôøng Ñaïi-hoïc Sö phaïm vaø ñoåi leân daïy ôû Ban-Meâ-Thuoät laø khoaûng thôøi gian sau bieán coá Teát Maäu Thaân. Daïy ñöôïc hai naêm, toâi bò ñoäng vieân vaøo Thuû Ñöùc. Ra tröôøng, ñöôïc bieät phaùi veà daïy ôû tröôøng cuõ. Tieáng laø só quan, nhöng tröø nhöõng ngaøy ñaàu tieân môùi veà trình dieän Boä Tö leänh Khu Chieán thuaät, baét buoäc phaûi maëc quaân phuïc, coøn suoát thôøi gian sau ñoù, ñi daïy, toâi chæ maëc thöôøng phuïc. Thaønh ra ôû caû hai nôi toâi daïy hoïc vaø ôû troï, khoâng maáy ngöôøi bieát toâi laø só quan.

Toâi laø daân Hueá. Cuõng nhö ña soá ngöôøi daân Hueá khaùc, gia ñình toâi, töø oâng baø cho ñeán cha meï toâi ñeàu laø nhöõng Phaät töû thuaàn thaønh. Ngöôøi Hueá voán moä ñaïo Phaät, neân Thöøa Thieân cuõng laø nôi coù nhieàu chuøa chieàn noåi tieáng. Töø nhoû toâi ñaõ hay theo meï leân chuøa moãi khi baø ñi leã Phaät. Neân lôùn leân toâi vaãn thích ñeán caùc caûnh chuøa moãi khi coù dòp. Khoâng khí tónh mòch vaø maùt meû ôû caùc ngoâi coå töï vaãn laøm toâi thích hôn khoâng khí ôû caùc ngoâi chuøa hieän ñaïi xaây theo kieåu môùi ôû noäi oâ caùc thaønh phoá lôùn, nhö Saøi goøn chaúng haïn.

Khi coøn ôû daân söï, toâi ít khi quan taâm ñeán tình hình chieán söï trong nöôùc. Taát caû nhöõng gì toâi bieát veà chieán tranh chæ laø nhöõng baûn tin chieán söï, nhöõng phoùng söï chieán tröôøng cuûa caùc ñaøi truyeàn hình ngoaïi quoác chieáu treân Tivi. Ñeán luùc khoaùc leân ngöôøi boä quaân phuïc, roài ñöôïc phaùi veà nhieäm sôû giaùo duïc cuõ, toâi môùi baét ñaàu chuù yù ñeán caùc vaán ñeà quaân söï vaø chieán tranh. Qua tìm hieåu, toâi bieát Ban Meâ Thuoät laø moät trong nhöõng yeáu ñieåm chieán löôïc cuûa Vuøng 2. Maëc duø theá, thò xaõ Ban-Meâ-Thuoät cho ñeán luùc toâi leân vaãn coù veû töông ñoái an bình. Vì vaäy, thænh thoaûng toâi hay cuøng vaøi ñoàng nghieäp la caø vaøo caùc baûn Thöôïng ven thò xaõ tìm mua maät ong, tröùng gaø, hay thòt röøng.

Chuyeän toâi ñeán chuøa cuõng khoâng phaûi do tình côø. Chính nhôø Khaûi, giaùo sö Toaùn daãn ñeán, toâi môùi bieát. Khaûi noùi vôùi toâi:
- Chuøa nhoû nhöng maùt meû tónh mòch laém. Chuû nhaät thænh thoaûng leân ñaáy chôi. Ñem saùch theo maø ñoïc. Hoaëc ra ngoài döôùi goác caây boà ñeà, noi göông Ñöùc Phaät maø traàm tö. Cuõng thaáy loøng nheï nhaøng thanh thoaùt haún ñi. Chuøa ôû saùt rìa Thò xaõ, töông ñoái an ninh. Khoâng coù gì phaûi sôï. Ñaëc bieät, neáu caäu muoán tìm hieåu theâm veà kinh saùch, cöù hoûi Thaày truï trì. Tôù thaáy oâng sö naøy coù caùi veû gì laï laém.

Sau laàn leân chuøa ñaàu tieân, khoâng gaëp ñöôïc thaày truï trì. Vaøi tuaàn sau, vaøo moät ngaøy chuû nhaät, toâi laïi leân chuøa laàn nöõa. Laàn naøy toâi ñi moät mình, ñem theo quyeån Grapes of Wrath cuûa Steinbeck, tính ra ngoài goác caây ñeå ñoïc theo nhö gôïi yù cuûa Khaûi. Laàn naøy toâi may maén hôn.

AÁn töôïng ñaàu tieân toâi baét gaëp ôû Thaày truï trì laø veû an nhieân töï taïi cuûa oâng. Neùt maët oâng raát ñoãi bình thaûn, khoâng vöôùng vaát moät chuùt gì veà nhöõng phieàn tröôïc cuûa theá nhaân, caùi maø nhieàu laàn toâi nhìn thaáy nôi moät soá vò tu haønh toâi coù dòp dieän kieán nhöõng naêm coøn hoïc ôû Saøi Goøn. Thaày ít noùi, vaø toû ra raát thaän troïng trong töøng caâu noùi ra. Luùc toâi vaøo chuøa, Thaày vöøa töø caên nhaø nhoû beân caïnh chuøa cheách veà phía sau, caùch moät khoaûng saân nhoû, ñi leân. Thaày vaän boä ñoà baø ba baèng vaûi naâu ñaõ cuõ. Nhìn thaáy Thaày, toâi voäi chaép tay xaù, roài noùi:
- Baïch Thaày, con laø Phaät töû. Thaáy caûnh chuøa, gheù vaøo thaép nhang laïy Phaät. Xin thaày cho pheùp.

Thaày toû ra ñieàm ñaïm, mieäng hôi mæm cöôøi, noùi:
- Khoâng daùm. Cöûa thieàn luùc naøo cuõng roäng môû. Phaät töû coù dòp vaøo ñaây laïy Phaät, ñoù laø thieän duyeân. OÂng cöù töï nhieân.

Toâi xin pheùp ruùt moät caây nhang chaâm vaøo ngoïn ñeøn hoät vòt, caém vaøo lö. Vò taêng ñöùng yeân nhìn toâi, neùt maët trôû laïi bình thaûn. Laïy Phaät xong, toâi quay sang oâng, noùi:
- Baïch Thaày. Con cuõng hay ñoïc kinh, luaän nhaø Phaät. Nhöng caên cô coøn sô thieån laém. Neân ñoïc ñaáy maø coù khi chaúng hieåu ñöôïc laø bao. Daùm mong tìm ñeán ñaây, thænh thoaûng ñöôïc gaëp Thaày, xin thaày giaûng theâm cho.

Trong luùc noùi, toâi nhìn thaúng vaøo vò taêng. OÂng cuõng nhìn toâi. Hai tia maét gaëp nhau trong vaøi giaây ngaén nguûi. Toâi mæm cöôøi vì nhaän ra caû hai hình nhö ñang duøng loái ñaøm thoaïi hôi coå, phaûng phaát loái noùi trong "Hoàn böôùm mô tieân". Nhöng toâi chaúng bieát chuyeån caâu chuyeän ra sao ñeå noù trôû neân bôùt khaùch saùo, vaø coå kính, hôi coù veû tieåu thuyeát ñoù. Vò thieàn sö môøi toâi sang nhaø ngang. Ñoù laø moät gian nhaø nhoû, chia laøm hai phaàn khoâng ñeàu nhau. Moät beân vöøa duøng laøm phoøng tieáp khaùch vöøa laø trai phoøng. Moät beân laø choã nguû cho thaày vaø sö baùc cuøng chuù tieåu. Moïi thöù ñeàu coù moät veû ñôn sô, moäc maïc, nhöng töôm taát saïch seõ.

Toâi ngoû yù vôùi Thaày thænh thoaûng muoán ñöôïc leân thaêm chuøa, noùi chuyeän vôùi Thaày ñeå tìm hieåu theâm veà ñaïo phaùp. Thaày baûo, ñoù laø thieän duyeân. Chaúng coù gì phaûi ngaïi. Ñoâi khi toâi cuõng hoûi Thaày veà moät vaøi ñieàu coù tính caùch rieâng tö, Thaày chæ traû lôøi raát ngaén goïn.

Tình hình chieán söï chung quanh, cuõng nhö trong caû nöôùc luùc khoan luùc nhaët. Nhöng nhìn chung coù veû nhö caøng ngaøy caøng xaáu ñi. Hoûi veà ñaïo, Thaày giaûng:
- Con ñöôøng giaûi thoaùt khôûi ñi töø phaù chaáp, ñoaïn ngaõ. Coøn chaáp tröôùc nhieàu thöù caøng coøn traàm luaân trong khoå aûi. Trong taát caû caùc chaáp, caùi "chaáp ta" laø coäi nguoàn cuûa nhieàu phieàn naõo. Hoûi Thaày veà caâu nhieàu laàn hay nghe: "Phaät taïi taâm". Thaày giaûng:... "Tìm trong taâm seõ chaúng gaëp Phaät."

Toâi noùi:
- Baïch thaày, con khoâng hieåu.
Thaày baûo:
- Bôûi, Phaät chaúng ôû trong taâm cuõng chaúng ôû ngoaøi taâm.
Toâi noùi vôùi Thaày, gioïng tuyeät voïng:
- Thaày oâi, vaäy phaûi tu theá naøo môùi mong coù ngaøy ngoä ñöôïc chaân lyù giaûi thoaùt?
Thaày nheï nhaøng baûo:
- Ñöøng mong caàu gì caû, laø ngoä roài ñaáy!
Toâi vaãn thieát tha ngoû yù muoán hoïc Phaät, Thaày baûo:
- Toát hôn heát laø hoïc ôû chính mình.

Caùi loái Thaày giaûng phaùp cho toâi ñaïi khaùi laø vaäy. Toâi lôø môø hieåu yù Thaày muoán nhaén nhuû vieäc tu chöùng coát ôû theå nghieäm, chöù chaúng töïa haún nôi lyù thuyeát keâu roãng. Cho neân moãi khi leân chuøa, caâu chuyeän giöõa toâi vaø Thaày cuõng chæ laõng ñaõng nhö theá. Nhöng khoâng hieåu do ñaâu, toâi caøng ngaøy caøng caûm thaáy tin töôûng vaø kính meán vò thieàn sö coù beà ngoaøi giaûn dò ñoù. Toâi nhìn thaáy ôû oâng moät nhaân caùch khaùc haún nhöõng tu só toâi töøng gaëp ôû caùc ngoâi chuøa lôùn tröôùc ñaây.

Ñoâi luùc caâu chuyeän cuõng chuyeån qua phaàn thôøi söï. Thaày hay laäp ñi laäp laïi caâu:
- Toäi nghieäp daân toäc mình. Ñoâi khi Thaày noùi theâm:
- Nhöng bieát laøm sao ñöôïc. Cuõng laø do nghieäp quaû caû. Daân mình caàn baûo nhau cuøng laøm nhieàu ñieàu thieän, môùi mong coù ngaøy chuyeån ñöôïc nghieäp, thoaùt khoûi traàm luaân.

Coù laàn Thaày noùi vôùi toâi:
- Thôøi gian saép tôùi ñaây coøn tang toùc laém. Nghieäp baùo quaû laø naëng neà. Con neân caån thaän ñeà phoøng.

Sau moät thôøi gian lui tôùi, Thaày khoâng coøn goïi toâi baèng "oâng", hay ñaïo höõu nöõa. Thaày goïi toâi baèng con theo yeâu caàu cuûa toâi. Khi toâi ñem nhöõng lôøi vò sö giaø noùi vôùi toâi keå cho Khaûi nghe. Haén baûo caên cöù treân nhöõng tin töùc chieán söï caøng ngaøy caøng soâi ñoäng, haén ñoàng yù chuyeän thôøi gian saép tôùi tình hình coù theå coù nhöõng bieán chuyeån raát nghieâm troïng. Sau cuøng Khaûi noùi vôùi toâi:
- Tao thaáy oâng sö giaø coù caùi gì bí maät laém, maøy aï. Phaûi caån thaän. OÂng ta coù veû raønh nhieàu chuyeän quaù. Lôõ ñaâu oâng ta laø Vieät coäng naèm vuøng, thì sao. Thôøi buoåi nhieãu nhöông naøy, bieát ñaâu chöøng.

Neùm cho Khaûi moät caùi nhìn nöûa ngôø vöïc, nöûa hôi cheá rieãu, toâi ñuøa, baûo haén:
- Mi neân chuyeån sang laøm an ninh tình baùo thì ñuùng ngheà hôn. Ai mi cuõng nghi ñöôïc.

Nghe toâi noùi theá, Khaûi hôi böïc, haén baûo toâi:
- Ñöøng yû y, maøy. Thôøi buoåi naøy chaúng coù ñieàu gì khoâng theå xaûy ra. Tao coøn nghe noùi Thöôïng Toïa Thích Trí Quang kia coù theå cuõng laø Vieät coäng naèm vuøng nöõa ñaáy. Maøy neân caån thaän. Theo tao, luùc naøy neân bôùt ñi chuøa ñi. Lôõ tuïi noù "tha" maøy ñi, baø giaø maøy laïi khoùc meät nghæ.

Ñaàu naêm baåy laêm toâi veà Nha Trang aên moät caùi Teát buoàn naûn, ñaày lo aâu cuøng gia ñình boï maï vaø caùc em toâi. Ñaâu ñaâu cuõng nghe nhöõng tin ñoàn ñaïi veà moät cuoäc toång coâng kích côõ naêm Maäu Thaân, Vieät coäng saép söûa môû ra. Taïi ñaây, toâi coù dòp noùi chuyeän vôùi Hoaøng, choàng cuûa moät nöõ ñoàng nghieäp quen gia ñình toâi. Hoaøng laø moät só quan tình baùo laøm vieäc ôû Boä Tö Leänh Quaân ñoaøn II, cuõng ñang ñi pheùp veà Nha Trang. Vì laø choã quen bieát, vöøa laø ñoàng ñoäi, neân trong caâu chuyeän, coù luùc Hoaøng vui mieäng, cho toâi bieát moät vaøi ñieàu lieân quan ñeán tình hình chieán söï. Toâi nhôù moät caâu Hoaøng noùi vôùi toâi trong moät buoåi toái ngoài uoáng caø pheâ ôû nhaø anh ta:

- Coù theå naêm nay mình coøn ñöôïc aên moät caùi Teát yeân oån cuoái cuøng nöõa. Sang naêm chöa chaéc ñaõ coù Teát. Tình hình gaêng laém. Ñoái phöông choïn quaân ñoaøn II laøm ñieåm laãn dieän luoân. Muøng hai teát toâi phaûi veà laïi Pleiku. Chaúng bieát tuïi noù seõ "chôi" choã naøo tröôùc ñaây? Raát coù theå laø choã toâi, maø cuõng coù theå laø choã anh. Tuïi noù chuyeån quaân raàm roä döõ laém. Anh neân caån thaän.

Caâu nhaéc nhôû "caån thaän" toâi nghe ôû Hoaøng laø laàn thöù hai. Laàn naøy noù phaùt ra töø mieäng moät só quan tình baùo. Noù nhaéc toâi nhôù laïi caâu noùi cuûa vò thieàn sö ôû ngoâi chuøa nhoû. Trong ñaàu toâi boãng naûy ra moät caâu hoûi:
- ÖØ, bieát ñaâu oâng laõo chaúng laø moät caùn boä tình baùo cuûa ñoái phöông naèm vuøng. Phaûi, bieát ñaâu ñaáy, everything is possible in love and war.

Nghó ñeán ñieàu ñoù töï döng toâi thaáy loøng mình hôi buoàn.
Neáu vò sö giaø aáy laø moät caùn boä tình baùo cuûa phía beân kia. OÂng ta seõ chæ nhö Hoaøng thoâi. Teä hôn theá nöõaï Hoaøng laø moät ngöôøi lính, anh ta chæ laøm boån phaän ñöôïc giao, danh chính ngoân thuaän, ñöôøng ñöôøng chính chính. Coøn vò sö giaø kia, neáu oâng ta chæ nuùp sau chieác aùo ñaø ñeå laøm caùi chuyeän rình raäp. Toâi seõ khoâng bao giôø nhìn nhaän oâng ta laø chieán só, noùi gì ñeán tö caùch cuûa moät vò thieàn söï Duø bieän luaän theá naøo, haønh vi cuûa oâng ta cuõng laøm oâ nhieãm caûnh chuøa. Nhieàu luùc toâi ngoài yeân laëng raát laâu ñeå suy nghó veà ñieàu ñoù. Toâi hình dung ra veû maët hieàn töø vaø ñoâi maét saùng nhö sao döôùi caëp loâng maøy raäm luoân luoân nhìn thaúng vaøo maét ngöôøi ñoái thoaïi cuûa vò thieàn sö, coá tìm cho ra moät neùt nham hieåm. Toâi coá hình dung ra trong caùi phong thaùi ung dung töï taïi ñoù moät neùt gian aùc, thuø nghòch. Nhöng khoâng, toâi khoâng theå tìm ra baát cöù moät cöû chæ naøo khieán toâi coù theå nghi ngôø oâng. Vaø trong thaâm taâm, toâi caàu mong oâng khoâng bao giôø laø moät caùn boä Coäng saûn naèm vuøng.

Quaû nhieân, sau Teát, tình hình boãng bieán chuyeån mau leï. Ban Meâ Thuoät, ñuùng nhö Hoaøng ñaõ noùi vôùi toâi, ñang töø dieän thoaét caùi trôû thaønh ñieåm. Caùi ñieåm ung thoái ñaàu tieân trong caên beänh ung thö traàm kha daãn ñeán caùi cheát cuûa mieàn Nam vaøo ngaøy cuoái thaùng tö naêm baåy laêm. Taát nhieân laø toâi bò keït trong caùi voøng löûa ñoù ngay töø nhöõng ngaøy ñaàu tieân traän chieán noå ra. Toâi vaãn thuoäc thaønh phaàn giaùo chöùc. Chaúng bieát do ngöôøi ta thaáy khoâng caàn thieát phaûi loâi toâi trôû laïi quaân ñoäi ñeå neùm vaøo mieäng con quaùi vaät chieán tranh ñang theøm thòt ngöôøi, hay moïi söï ñaõ trôû neân quaù treã ñeå ngöôøi ta kòp nghó ra chuyeän laø phaûi loâi toâi trôû laïi quaân ñoäi, ñaët vaøo tay toâi vaøi chuïc ngöôøi lính ñeå tieáp tuïc lao vaøo caùi loø löûa ñoù. Cho neân toâi môùi coù cô hoäi ñöùng ngoaøi cuoäc baén gieát vaø theo ñaùm thöôøng daân daït qua daït laïi giöõa hai laèn ñaïn cuûa ñoâi beân.

Sau khi Ban Meâ Thuoät hoaøn toaøn thaát thuû, traän chieán lan roäng, vöøa ngöôïc ñöôøng leân phía Baéc vöøa ñoå xuoâi xuoáng bieån. Toâi khai vôùi nhöõng ngöôøi chuû môùi cuûa thò xaõ raèng queâ toâi ôû Nha Trang, chæ ñöôïc phaùi leân ñaây daïy hoïc. Nhöõng ngöôøi maëc baø ba ñen vöøa môùi vaøo ngoài ôû truï sôû khoùm phöôøng caáp cho toâi moät maûnh giaáy nhoû, chöõ in lem nhem. Teân tuoåi, ngheà nghieäp, queâ quaùn toâi ñöôïc ñieàn vaøo nhöõng khoaûng troáng coù nhöõng daáu chaám. Hoï baûo toâi, thôøi gian khoâng bao laâu nöõa Nha-Trang vaø toaøn boä mieàn Nam seõ giaûi phoùng, toâi coù theå caàm maûnh giaáy ñoù veà Nha Trang trình dieän chính quyeàn caùch maïng ñeå laøm aên sinh soáng bình thöôøng. Hoï khoâng bieát maëc duø toâi daïy hoïc, nhöng toâi laø moät só quan bieät phaùi. Dó nhieân toâi cuûng coá giaáu kín tung tích. Nhöõng caâu chuyeän thaûm saùt naêm Maäu Thaân coøn chöa phai laït trong trí toâi. Toâi phaûi heát söùc thaän troïng trong töøng lôøi aên tieáng noùi. Chæ sô saåy moät chuùt cuõng coù theå ñöa ñeán caùi cheát cho toâi. Cuõng may, ôû caû hai nôi, toâi daïy vaø ôû troï khoâng maáy ngöôøi bieát toâi laø só quan bieät phaùi, tröø moät soá vieân chöùc cuûa sôû giaùo duïc vaø tröôøng toâi daïy. May maén hôn nöõa laø chaúng coù ai trong soá hoï laø caùn boä Coäng saûn naèm vuøng. Vaû, toâi cuõng chaúng laøm gì ñeå taïo aân oaùn vôùi baát cöù ai trong thôøi gian laøm vieäc. Cho neân maëc daàu vaãn soáng trong lo aâu phaäp phoàng, nhöng thôøi gian keá tieáp sau ñoù toâi khoâng gaëp khoù khaên gì. Luùc ñoù toâi ñaõ ôû sau löng cuoäc chieán, teä hôn theá nöõa, toâi ñang töøng böôùc trôû thaønh daân "vuøng giaûi phoùng". Neáu cuoäc chieán coøn keùo daøi, cuoäc soáng toâi seõ ra sao. Chaéc chaén roài ñeán moät luùc ngöôøi ta seõ bieát toâi thuoäc thaønh phaàn naøo.

Nhöõng ngaøy soáng chaäp chôøn trong tình hình ñaát nöôùc nöûa tænh nöûa meâ ñoù, khoâng hieåu sao taâm tö toâi vaãn hay nghó ñeán nhaø sö giaø ôû ngoâi chuøa nhoû. Bieát ñaâu giôø naøy oâng ta laïi chaúng ngoài ôû moät caùi baøn giaáy naøo ñoù trong toøa tænh, treân caùnh tay ñeo moät caùi baêng ñoû. Thò xaõ sau khi ñoåi chuû boãng nhö coù veû yeân aéng haún laïi. Nhöõng keû ñaõ taán chieám thò xaõ laïi keùo nhau ñi ñaâu ñoù, ñeå ñaùm daân chuùng hoang mang ngô ngaùc laïi cho nhöõng caùi goïi laø "UÛy ban töï quaûn" cai trò. Cuõng coøn may cho chuùng toâi, nhöõng ngöôøi daân trong vuøng bò chieám. Coù leõ ñeå loøng ngöôøi bôùt hoang mang hay quaù tuyeät voïng ñöa ñeán caùc cuoäc noåi daäy choáng laïi hoï, nhöõng ngöôøi chuû môùi toû ra raát hieàn hoøa deã chòu. Toâi nghe nhieàu ngöôøi trong soá hoï noùi caâu:
- Ñaát nöôùc saép söûa hoøa bình roài. Mai moát ñuoåi heát Myõ Thieäu, baø con ai seõ veà queâ naáy laøm aên, khoûi lo giaëc giaõ nöõa.

Hoï cuõng ít hoaïnh hoïe, ñe neït daân chuùng. Hoï ñang muoán voã yeân moïi ngöôøi ñeå raûnh tay ñi chieám nhöõng vuøng coøn laïi. Haàu heát hoï ñeàu söûa soaïn moät boä maët hieàn töø, côûi môû khi tieáp xuùc vôùi daân chuùng. Ñoù laø nhöõng con soùi ñang ñoùng vai baø ngoaïi. Ñaùm daân vuøng bò chieám thì vaãn ngaây thô nhö coâ beù quaøng khaên ñoû, coù bieát ñaâu laø mình saép bò aên thòt.

YÙ nghó veà vò sö giaø vaãn thoâi thuùc toâi tìm ñeán ngoâi chuøa nhoû ñoù ñeå xem giôø ñaây ra sao. Daân chuùng nhieàu ngöôøi cuõng nhö toâi, cöù ñi heát choã naøy ñeán choã khaùc nhö nhöõng keû thaát thaàn hoaëc ñang trong côn moäng du. Ngöôøi ta chaïy laêng xaêng ñi tìm nhöõng thöù thaát laïc, hoaëc cuûa hoaëc ngöôøi. Ñaùm ngöôøi trong UÛy ban töï quaûn thì hình nhö coøn ñang loay hoay baän roän vôùi nhöõng thöù môùi chieám ñöôïc. Hoï coù veû thaät söï boái roái tröôùc nhöõng cuûa caûi quaù nhieàu vöøa coù trong tay. Hoï lo kieåm keâ, caét ñaët ngöôøi canh giöõ. Ñaùm daân ñen taïm thôøi ñöôïc ñeå rieâng ra moät beân. Con ngöôøi coi vaäy maø laïi deã kieåm soaùt. Bôûi con ngöôøi bieát sôï. Cuûa caûi thì khoâng coù lyù lòch. Khoâng naém kyõ, seõ deã daøng bò thaát thoaùt.

Khi tìm ñeán ngoâi chuøa nhoû, toâi töôûng seõ baét gaëp oâng sö giaø giôø ñaây ñaõ ra maët hoaït ñoäng coâng khai trong moät thöù "uûy" naøo ñoù. Nhöng khoâng, toâi hoaøn toaøn laàm khi nhìn thaáy oâng cuï vaãn ñieàm ñaïm khieâm toán soáng nôi chuøa. Gaëp toâi, Thaày chæ noùi Thaày möøng laém laø toâi khoâng sao caû. Thaày baûo toâi, neáu coù theå ñöôïc thì neân tham gia caùc toaùn cöùu trôï nhöõng ñoàng baøo chaúng may nhaø tan cöûa naùt hay coù thaân nhaân bò töû naïn. Vaäy thoâi. Thaày khuyeân toâi khoâng neân voïng ñoäng luùc naøy, vì voâ ích. Chieác xe ñang ñoå doác, vaø thaéng ñaõ ñöùt. Khoâng theå caûn ñöôïc baèng baát cöù caùi gì. Loøng trôøi khoâng coøn truï ôû chuùng ta nöõa.

Nghe Thaày noùi, toâi buoàn baõ voâ cuøng. Maëc daàu trong thaâm taâm toâi cuõng mang maùng hieåu ra moät ñieàu gì töø laâu roài. Chæ coù ñieàu toâi khoâng ngôø söï toài teä laïi xaûy ra nhanh ñeán theá. Gaëp laïi vò sö giaø sau caùi bieán coá gheâ gôùm nhaát trong cuoäc soáng maø ñeán luùc ñoù toâi môùi gaëp, ñieàu laøm toâi caûm thaáy vui nhaát vaãn laø xaùc nhaän ñöôïc ñieàu: Thaày toâi, vò sö giaø khoâng phaûi laø caùn boä Coäng saûn. Taát caû söï hoà nghi trong loøng toâi, baét nguoàn töø nhöõng nghi vaán khaùc khoâng coøn nöõa. Trong caùi tuyeät voïng cuøng cöïc cuûa nhöõng gì vöøa xaûy ra cho taát caû nhöõng ngöôøi nhö toâi, thì chæ rieâng toâi laïi nhaän ñöôïc moät ñieàu an uûi: nhöõng ñieàu toâi vaø nhieàu ngöôøi nghi ngôø veà oâng ñaõ khoâng coù thaät.

Sau ñoù vaøi ba ngaøy toâi trôû laïi chuøa ñeå cuøng Thaày ñi giuùp ñôõ nhöõng naïn nhaân chieán cuoäc. Coù khi Thaày cuøng sö baùc naáu côm vaét ñem ñi phaùt cho nhöõng ngöôøi bô vô, nhöõng ñöùa treû boãng choác trôû thaønh moà coâi vì cha meï cheát caû trong luùc hai beân giao tranh. Cuoái cuøng thì caùi ngaøy ba möôi thaùng tö ñeán nhö moät taát yeáu cho moät coã xe tuoät doác vaø khoâng thaéng. Treân böùc dö ñoà cuûa nöûa mieàn ñaát nöôùc vöøa thay ngoâi ñoåi chuû, nhöõng neùt vui möøng haû heâ cuûa phe chieán thaéng caøng laøm noåi baät leân nhöõng hình aûnh ñen toái cuûa nhöõng ngöôøi daân phía beân naøy nhö toâi. Keû xaâm laán yeân trí veà moät cuoäc chieán thaéng khoù beà ñaûo ngöôïc, baét ñaàu ñoåi daàn thaùi ñoä. Lôùp aùo cöøu ñang tuoät daàn, ñeå loä ra lôùp loâng xaùm cuûa loaøi soùi.

Toâi nghó mình khoâng theå ôû laïi Ban Meâ Thuoät laâu hôn nöõa. Toâi caàn phaûi veà nhaø cha meï toâi ôû Nha Trang, ñeå neáu coù gì thì cuõng coøn cha meï anh em, vaø toâi coøn coù Haïnh, ngöôøi yeâu toâi, ñeå laøm choã döïa tinh thaàn. Giöõa nhöõng ngöôøi thaân yeâu duø sao cuõng ñôõ hôn. Taát caû nhö theá laø heát. Chieán tranh ñaõ chaám döùt sau maáy chuïc naêm ñaày ñoïa daân toäc. Nhöng noãi khoå thì vaãn coøn nguyeân cho nhöõng ngöôøi daân mieàn Nam thua traän nhö chuùng toâi. Vaø bieát ñaâu coøn trôû neân teä haïi hôn nöõa. Laøm sao bieát ñöôïc. Moïi söï chæ môùi baét ñaàu cho moät maøn khaùc cuûa taán tuoàng daâu bieån.

Tröôùc khi tìm ñöôøng trôû veà Nha Trang, toâi quay laïi chuøa laàn nöõa, ñeå thaêm vò thieàn sö toâi kính meán. Trong buoåi gaëp gôõ cuoái cuøng ñoù, khi toâi noùi vôùi Thaày chuyeän toâi seõ veà Nha Trang vôùi gia ñình boï maï toâi, Thaày khoâng noùi gì. Ñuùng ra trong suoát buoåi gaëp gôõ hai ngöôøi chaúng ai noùi gì nhieàu. Chæ coù moät ñieàu khi toâi khoâng thaáy chuù tieåu, hoûi Thaày thì Thaày baûo ngöôøi ta baét chuù ñi thieáu nieân tieàn phong tham gia phong traøo vaän ñoäng quaàn chuùng roài. Theá laø trong ngoâi chuøa nhoû töø nay chæ coøn hai oâng laõo. Toâi muoán noùi moät caâu gì ñoù ñeå an uûi Thaày. Nhöng khi nhìn thaáy neùt maët vaãn bình thaûn cuûa Thaày, toâi chôït caûm thaáy ngöôïng nguøng vì caùi yù töôûng ñoù. Hai thaày troø ngoài im laëng nhö theá raát laâu. Hình nhö caû hai ñeàu caûm thaáy roõ caùi thöøa thaõi, baát löïc cuûa nhöõng lôøi mình seõ noùi ra. Sau cuøng, Thaày cuõng khuyeân toâi moät caâu:

- Thoâi con veà vôùi gia ñình bình an. Nhìn khí saéc con, thaày bieát nhöõng ngaøy saép tôùi con seõ gaëp khoù khaên, coù theå gaëp naïn, nhöng laø naïn nhoû, trong caùi naïn lôùn cuûa caû nöôùc. Nhöng con cöù yeân taâm, boån maïng con vöõng. Coá tu döôõng. Coäng nghieäp cuûa caû daân mình coøn naëng. Chuyeän chöa haún ñaõ xong ñaâu. Saép tôùi seõ coøn caûnh nuùi xöông soâng maùu moät laàn nöõa, roài môùi yeân. May thay, khi nghieäp quaû traû xong, nöôùc mình seõ trôû thaønh moät cöôøng quoác kinh teá khoâng coøn Coäng saûn trong vuøng. Con yeân taâm. Coá gaéng tu döôõng, sau naøy seõ khaù. Thoâi con ñi.

Sau naøy, khi ñaõ vaøo traïi caûi taïo roài, toâi vaãn luoân luoân mô maøng nghó ñeán moät cuoäc ñoå boä cuûa quaân ñoàng minh ngang vó tuyeán 17, caét ñöùt ñöôøng tieáp vaän vaø chuyeån quaân cuûa ñoái phöông. Moät maët doàn ñoái phöông trôû laïi mieàn Baéc, moät maët eùp ñòch xuoáng phía Nam, tuyeät ñöôøng tieáp vaän vaø tieâu dieät, gioáng y nhö chieán löôïc ñaõ aùp duïng ôû Trieàu Tieân naêm naøo. Nghó theá trong loøng toâi raát vui, vaø toâi chôø ñôïi. Toâi nghó bieát ñaâu ñieàu ñoù seõ chaúng xaûy ra do choã tin töôûng thaày toâi laø moät vò chaân tu. OÂng ñaõ ñaït ñöôïc trí hueä, thaáu suoát ñöôïc leõ huyeàn vi, thaáy ñöôïc cô trôøi, neân môùi tieát loä ra nhöõng lôøi nhö theá.

Toâi ñem nhöõng ñieàu naøy thoá loä vôùi Thanh, thaèng baïn cuøng khoùa ôû Thuû Ñöùc thaân nhaát, nay ñi caûi taïo ôû cuøng traïi. Thanh nhìn toâi hôi cheá rieãu, noù hoûi toâi:
- Boä maøy thöïc loøng tin töôûng oâng thaày maøy tu ñaõ ñaéc ñaïo, nhìn thaáy ñöôïc töông lai haû?

Tröôùc veû maët ngaïc nhieân cuûa Thanh, toâi thaûn nhieân gaät ñaàu. Noù baûo toâi:
- Tao thì tao khoâng tin, maø nghó raát coù theå oâng thaày maøy laø Xòa (CIA) thì coù.

Nghe Thanh noùi toâi chôït lieân töôûng ngay ñeán caâu noùi cuûa Khaûi tröôùc ñaây khi Khaûi baûo vò sö giaø laø Vieät coäng naèm vuøng. Giôø ñaây, Thanh laïi baûo oâng cuï laø CIA. YÙ nghó ñoù laøm toâi muoán baät cöôøi. Nhöng toâi khoâng theøm caõi vôùi haén. Bôûi neáu toâi coù ñem nhöõng ñieàu naøy ra keå cho ngöôøi khaùc nöõa nghe, chaéc ngöôøi ta cuõng seõ nghó nhö haén chöù chaúng khoâng.

Vì laø giaùo sö bieät phaùi, caáp laïi chæ coù thieáu uùy tröø bò, neân ñaàu naêm baåy baåy toâi ñaõ ñöôïc thaû. Cho ñeán luùc aáy, ñieàu troâng ñôïi cuûa toâi veà moät cuoäc ñoå quaân cuûa Myõ vaãn khoâng xaûy ra. Nieàm hy voïng veà moät cuoäc ñoåi ñôøi laàn nöõa cöù nguoäi daàn theo thôøi gian. Nhöng noãi thaéc maéc veà caâu noùi cuûa vò sö giaø ôû ngoâi chuøa nhoû vaãn cöù ñeo ñuoåi toâi maõi cho ñeán naêm baåy chín khi Coäng saûn Vieät Nam xua quaân qua Campuchia, roài ñeán baøi hoïc ngöôøi ñaøn anh vó ñaïi phöông Baéc cuûa hoï daïy doã trong cuoäc taán coâng vaøo saùu tænh bieân giôùi, thì phaàn ñaàu lôøi tieân tri cuûa Thaày toâi ñaõ ñöôïc theå hieän.

Ba naêm sau, toâi xuoáng moät con thuyeàn moûng manh ñeå vöôït bieân, chín cheát moät soáng. Nhöng sau cuøng toâi cuõng ñeán ñöôïc beán bôø töï do.

Giôø ñaây, moãi naêm, cöù gaàn ñeán ngaøy 30 thaùng tö, toâi laïi nhôù ñeán chuyeän xöa, loøng da dieát thöông vò thieàn sö ôû ngoâi chuøa nhoû beân rìa Thò xaõ Ban Meâ Thuoät maø trong loøng, toâi vaãn tin töôûng chaéc chaén laø moät vò chaân tu ñaõ ñaéc ñaïo. Vaø loøng toâi vaãn maõi maõi thieát tha vôùi söï trôû thaønh hieän thöïc cuûa caùi phaàn sau caâu noùi Thaày toâi ñaõ daën: "Ñaát nöôùc phoàn vinh vaø khoâng coøn coäng saûn". Chæ coù ñieàu moãi khi nghó ñeán vò sö giaø ñaùng kính ñoù loøng toâi khoâng khoûi xoùt xa. Ñaõ maáy möôi naêm troâi qua, chaúng bieát giôø ñaây Thaày toâi coøn soáng khoâng, hay ñaõ vieân tòch. Daãu sao thì veà phaàn toâi, toâi cuõng coù ñöôïc caùi dieãm phuùc, hay theo caùch Thaày toâi hay noùi, caùi thieän duyeân, trong ñôøi ñaõ gaëp ñöôïc moät vò chaân tu.