Gốc
Tùng
Thích
Tuệ Sỹ
Những
năm trước, hai gốc tùng trước sân như
hai đứa trẻ, dáng điệu miệt mài
trong cơn gió hiu hắt của mùa thu. Quanh năm suốt
tháng, không một lời qua lại, không trao đổi
nhau đến cả một chiếc lá đã qua
mùa. Vào năm mưa bão nhiều, đôi khi nước
dâng cao, từ xa vọng lại như một bãi tuyết
trắng ngập nửa thân hình. Thỉnh thoảng
vài cánh bướm ghé xuống, không hương sắc
của phấn nhụy để bày tỏ một
chút tình nồng nhiệt. Cánh bướm lại bay
đi, vẫn không một cử chỉ xao động
hứa hẹn nào. Chúng bình thản và trầm mặc,
cố lớn lên cho kịp tấm lòng bao dung của
trời đất. Bây giờ thì cả hai đã sừng
sững ra đấy, như hai con rồng xanh không
thiết đến chuyện làm mưa làm gió. Chẳng
biết vô tình hay cố ý, một đôi người
cũng thấy chủ nhân như đã muốn ký
thác cái bản tính lưu linh hơn một nửa
đời sôi nổi của mình ở đó. Mỗi
năm một mùa nước lũ, cuốn đi một
ít cái cao cách điệu của những trận
cười. Từ mấy năm nay, những tiếng
cười ấy không gượng đủ sức
để chống chế lòng thác đổ ầm.
Từng đêm, từng cơn ho dồn dập phủ
xuống trên ngọn cây tùng. Và từng buổi
sáng, ông chống gậy ra sân, thọc từng chiếc
lá một của cây ngô đồng. Có vẻ như
ông không cam tâm nhìn những chiếc lá đã đến
mùa báo hiệu, mà vẫn cố lây lất mãi trên
cành.
Buổi sáng như thế. Buổi tối như thế.
Còn buổi trưa ông làm gì nhỉ?
Tháng bảy, tháng tám, xứ Huế thường có
mưa dầm. Dù vậy vào trưa trời cũng còn
hơi lạnh. Nhưng ông chỉ bận một chiếc
quần cụt, không ngớt nằm xuống, rồi
lại ngồi dậy. Nóng từ bên trong. Sức
nóng tàn bạo của hơi rượu chất chứa
trên mấy mươi năm trời. Thân ông, bên
ngoài như đống tro tàn đã nguội lạnh;
bên trong lửa vẫn còn cháy âm ỉ. Gan ruột bị
thiêu đốt. Một cái gì đó không ngớt hối
thúc. Những sợi tóc bạc và lòng đất mát
lạnh. Khí sắc của một thời chỉ còn
phảng phất trong phong độ của hai gốc
tùng.
- Cháu đi chiều hay khuya?
Cậu cháu của ông đang ngồi quay lưng lại,
tựa ở án sách đặt sát khung cửa sổ;
chậm chạp gấp sách lại và nhóng chân đứng
dậy, ghé mắt nhìn ra trước sân. Trời
đục như màu sữa. Mặt đất vẫn
còn ướt.
- Hồi về, cháu cứ định là ở luôn
đây. Mấy tháng này, cháu chỉ tập viết,
cả ngày. Chữ có hơi tiến bộ. Nhưng còn
rất nét móc câu thì không cách gì cháu viết coi cho
được.
Ngay giữa nhà, một cái sập với bộ đồ
trà màu đất nung. Giường của ông lão kê
sát góc tường phía trái. Kế cận đó là
án sách và cửa sổ. Bên trên vách tường mé
phải, trong cái không khí lờ mờ, đẫm
ướt, sau cơn mưa dai dẳng hơn hai ngày,
người ta nhìn thấy những hàng chữ thảo,
gầy và cứng, giống như những que củi
khô ngang dọc. Nét chấm phá của mực tàu chồng
lên vách tường vôi, vàng và cũ. Một mùa
Xuân nào đó; nước đẫm ướt
đầu mấy con vịt, như nhuộm trắng;
một cụ già chống gậy tiếp khách. Khách
mang theo cả một thời quá khứ của cụ,
trong từng bước. Khách hẹn sẽ có ngày
ghé thăm lại. Hòn núi trơ trọi trong buổi
chiều, y ước đứng mãi đấy để
đếm từng buổi nắng quái đi qua:
Ngang đầu vấn khác
kỷ thời qui
Khách ngôn thu phong lạc điệp thì
Hệ mã lạc dương khai khẩu tiến
Bàng sơn y ước kiến tà huy
Những ánh nắng của buổi chiều lây lất
và một mái tóc bạc đứng đợi cái
gì đã đi qua và đi mất.
- Cháu rót cho ông chén nước.
Cụ ngồi dậy, hai tay tì lên mép giường,
bỏ thõng chân xuống đất. Chỉ trong chốc
lát, cụ lại nằm xuống, nghiên đầu
nhìn cậu cháu út, rồi trở mặt vào vách,
đưa quạt lên phẩy.
Cậu út bưng chén nước đặt lên chiếc
ghế nhỏ ở đầu giường.
- Dạ, thưa ông, nước.
Cậu trở lại án sách, xếp lại chồng
sách ngay ngắn, cắm những cây viết vào
ống.
- Chiều chút nữa, cháu sang bên phố. Sáng mai lên
tàu.
Ông cụ lại trở mình, cất đầu cao lên
một chút; với tay bưng chén nước trà, nhấp
một hớp nhỏ; rồi lại nằm xuống,
buông quạt và nhắm mắt như muốn ngủ.
Cậu út ngồi khoanh tay, tựa cằm lên án sách.
Như vậy, thoáng một cái đã mười một
năm rồi; kể từ ngày cậu bỏ trốn
ông nội ra đi, nay là lần đầu tiên về
lại. Cậu mang về cho ông một ít khôn lớn
và trầm tĩnh. Những năm trước đó
nữa, qua cặp kính tuổi, ông vẫn còn có thể
nhìn thấy đôi mắt của đứa cháu này
một chân trời biền biệt; cái thứ biền
biệt ấy đã lôi cuốn dây dưa quá nửa
đời người. Bởi vì mỗi năm có một
mùa nước lũ, bỗng không ông trở thành cột
trụ của một gia đình, do chính mình tự dựng.
Nước từ Trường Sơn đổ xuống
ào ạt, cái hương sắc của rừng rú trải
bao nhiêu lần gạn lọc, khi băng qua các làng mạc,
phố phường. Một lần đã thấm
cái hương vị mặn nồng và xanh ngát của
biển thì không còn trông mong cơ hội chảy
ngược về nguồn. Người con trai độc
nhất của ông, sinh ra và lớn lên trong cao vọng
của những con sóng bạc đầu. Cho đến
cả thằng cháu lớn, cái địa vị
ấy vẫn còn nồng đượm. Những dòng
máu đỏ tươi đã đổ xuống
theo dòng nước, cứ mải miết chảy dài
ra cửa biển.
Nhưng, ở cậu út này, ông đã hy vọng biết
bao; một đám mây trời nào đó trong tuổi
thanh xuân của mình. Con trai của ông không giữ nổi
ông nghỉ yên với tuổi già, với những trầm
lặng của một ngày đã xế. Tâm hồn
ông còn quá nhiều sôi nổi. Hằng đêm, ông cất
giọng đọc sách sang sảng. Cả nhà không
ai ngủ được. Quanh phố cũng không ai
ngủ được. Ðành phải kiếm cho ông một
căn nhà xa phố. Lúc đó, cậu út vừa hơn
mười một tuổi. Cậu nhất định
theo ở với ông nội. Buổi sáng cậu vẫn
phải sang phố học. Buổi chiều, ông dạy
cháu học chữ Hán. Hơn nửa năm, cậu học
xong Tam tự kinh, bộ Minh Tâm bửu giám và một
nửa quyển Hán Cao tổ. Cha cậu không nói gì hết;
nhưng ông hơi e ngại. Mai sau, thằng nhỏ sẽ
làm được gì cho cuộc đời của nó?
Bà mẹ có những lo sợ khác. Lối học chữ
Hán của con bà như vậy, biết đây lớn
lên nó chẳng cuồng chữ và loạn óc? Bà muốn
nó uống mực Tàu cho thật nhiều để
đầu óc nó hơi tối lại. Nhưng ông nội
gạt đi.
Hai ông cháu ở với nhau gần được một
năm, bỗng nhiên cậu út bỏ trốn ông nội,
lẩn tránh cả cha mẹ, bỏ đi mất biệt.
Bà mẹ âm thầm oán trách. Bằng chừng ấy
tuổi, ngày ngày chỉ ôm những chuyện nào Lưu
Bang, Hạng Vũ, nào Hàn Tín, Trương
Lương; lại được ông nội tiêm nhiễm
cho nào núi cao, nào biển rộng, nào sông dài, nhất
đán không bỏ đi sao được? Quả thực
là "cướp công cha mẹ thiệt hại
đời thông minh".
Chẳng mấy chốc cũng đã mười một
năm rồi đấy.
- Ông trồng hai gốc tùng bao lâu rồi, coi lớn
dữ hỉ?
Trời càng về chiều, ông cụ càng mát và
càng khỏe dần. Ông ngủ thiếp đi
được một lúc.
Ngôi nhà của ông ở trên một cái cồn nhỏ
giữa sông Hương. Người ta gọi nó là
Cồn Hến. Mỗi lần qua phố, phải
đi bằng đò. Năm kia, tỉnh cho bắc cầu
từ Cồn sang Vĩ Dạ. Sẵn dịp, người
ta cất một cái quán nhỏ. Buổi sáng nấu
cơm tấm, buổi chiều người ta bán
chè. Vào mùa bắp, chè bắp rất được
hâm mộ. Bắp cồn này nổi tiếng là thứ
ngon nhất của thành phố Huế. Từ khi có cầu
bằng buổi chiều, khách từ bên phố lái
xe vòng ngả Trường Tiền sang Vĩ Dạ,
đến đây như để hóng mát. Cảnh
chiều có hơi rộn rã. Tuy vậy, buổi tối
vẫn còn giữ được cái không khí tịch
mịch của một cồn nhỏ biệt lập
giữa dòng sông. Ðêm đêm, cậu út bắc ghế
gằm ở hiên nhà. Bên trong, chỉ một ngọn
đèn dầu ở giữa sập. Chốc chốc,
tiếng ho của cụ già khi lơi khi dồn dập.
Trước sân, hai gốc tùng lặng lẽ rủ
nhánh theo cơn gió đong đưa. Ông lão không còn
nhìn thấy được gì trên thân hình của
cháu nửa. Ðôi lần tỉnh táo, ông còn nghe ra những
bước vừa chậm vừa gần. Ông chỉ
thấy mơ hồ bóng dáng của cậu đi qua
đi lại một mình. Cái giọng nói của nó
trầm trầm như một người khách dây dưa
trong cái cảnh nửa chiều nửa sáng.
Cậu về với ông nội ít lâu, vài ba năm gì
đó. Một già một trẻ với một chút
hy vọng ở bên kia bờ. Trời đất
đâu đâu cũng đối đãi với người
rất nồng hậu. Nhưng lòng người lại
hay quyến luyến; tâm trạng của một cảnh
hai quê. Người không trải rộng được
lòng mình như tấm lòng bao dung của trời
đất. Cái chí tình của người, một
mai kia đổ lại, không lớn và không trong hơn
một giọt sướng sớm trên chiếc lá.
Chân trời biền biệt trong đôi mắt ấy
chỉ được về bằng nước lã
trên trang giấy trắng. Bầu trời càng cao thì
càng trong, nhưng không sao rung động lòng người
cho bằng khi có những đám mây rất thấp
hay cuồn cuộn.
- Thưa ông, cháu sửa soạn đi bây giờ.
Ông cụ đã thức dậy nãy giờ. Hai tay
khoanh lại làm gối, ngửa mặt trông lên trần
nhà. Cậu út bước ra nhà sau. Ông cụ rút
cánh tay mặt, gác lên trán. Khi cậu trở lên:
- Nì!
- Dạ!
Cụ quay mặt vào vách, rồi quay trở ra, nheo mắt
nhìn về phía cửa sổ.
- Coi trời đã chiều hung chưa?
- Dạ, chiều lắm rồi.
Cậu bước ra sân, đưa mắt nhìn về
phía mặt trời lặn. Ráng chiều, mây trắng
và mây đen lẫn lộn. Cậu trở vào, vừa
đi vừa nói vọng:
- Dạ, hơi có nắng. Phía tây bắc có ráng
đỏ. Mai chắc mưa gió chi đây.
Khi đến gần ông cụ, cậu đứng thẳng
người, khẽ cúi đầu.
- Dạ, thưa ông, cháu đi.
Lại một lần nữa. Ngày mai, trời sẽ
có mưa hay gió gì đây. Vào mùa này, Huế thường
có sương mù mỗi sáng. Lúc xe ngang qua cầu Trường
Tiền, phía dưới kia dòng nước cồn nhỏ
thấp thoáng như một hải đảo xa xôi
nào đó.
