BÀI THỨ CHÍN
G.- BẤT-ĐỊNH TÂM-SỞ
(CÓ 4 MÓN)
Bốn món Tâm-sở này không nhất-định thiện hay ác, nên gọi là “Bất-định”.
1.- Hối:
Ăn-năn. Chỗ khác gọi là “Ố-tác”: Ghét việc làm đă qua; cũng là dị-danh của
“Hối”. Tánh của Tâm-sở này, ăn-năn việc làm đă qua. Nghiệp-dụng của nó làm
chướng-ngại Định.
Ăn-năn có khi thiện mà cũng có lúc lại ác. Như ăn-năn: Vừa rồi ḿnh sân-si
đánh đập người thật bậy quá, như thế là thiện. Ăn-năn: Vừa rồi sao ḿnh không
trộm lấy đồ vật của người, như thế là ác.
2.- Miên: Ngủ. Tánh của Tâm-sở này làm cho tâm mờ mịt, thân không tự-tại. Nghiệp-dụng của nó làm chướng-ngại quán-tưởng. Ngủ cũng có khi thiện mà cũng có lúc lại ác: Ngủ phải thời là thiện, c̣n ngủ trong khi nghe kinh hay niệm Phật là ác.
3.- Tầm: T́m cầu. Tâm-sở này thiện và ác không nhứt-định, chỉ tùy theo trường-hợp. Tánh của nó làm cho tâm đối với cảnh danh-ngôn của ư-thức (ư-ngôn cảnh) sanh-khởi thô-động. Nghiệp-dụng của nó là làm cho thân tâm chẳng yên.
4.- Tư: Chín chắn xét. Tâm-sở này cũng có thiện và ác tùy theo trường-hợp. Tánh của nó là làm cho tâm đối với cảnh danh-ngôn của ư-thức, sanh-khởi tế-nhị. Nghiệp-dụng của nó là làm cho thân tâm được yên.
Tóm lại, tất cả chúng-sanh hằng ngày tạo nghiệp lành hay dữ, chịu quả báo khổ hay vui, không vượt ra ngoài phạm-vi của 8 món Tâm-vương và 51 món Tâm-sở này.
***
III.- SẮC-PHÁP
(CÓ 11 MÓN)
Sắc-pháp là pháp thuộc về sắc (những cái thuộc về sắc).
Sắc có hai loại: 1.- H́nh sắc, như dài, ngắn, vuông, tṛn v.v... 2.- Màu sắc, như xanh, đỏ, trắng, vàng v.v...
Sắc có 11 món là 5 căn: Nhăn-căn, Nhĩ-căn, Tỹ-căn, Thiệt-căn, Thân-căn, và 6 trần: Sắc-trần, Thinh-trần, Hương-trần, Vị-trần, Xúc-trần, và Pháp-trần.
Sắc-pháp là tướng-phần ảnh-tượng của Tâm-vương và Tâm-sở (nhị sở hiện ảnh cố).
1. Nhăn-căn: Con mắt. Chữ “Căn” có nghĩa là làm chỗ nương cho thức và phát-sanh ra thức. Năm căn, căn nào cũng có hai thứ: 1.- Tinh-tế và ở bên trong, gọi là “Thắng-nghĩa-căn”, 2.- Thô-phù, ở bên ngoài, gọi là “Phù-trần-căn”.
H́nh-tướng của con mắt như trái nho. Nghiệp-dụng của nó chiếu soi các sắc.
2.- Nhĩ-căn: Lỗ tai. H́nh-tướng của tai như lá sen non. Nghiệp-dụng của nó hay nghe các tiếng.
3.- Tỹ-căn: Lỗ mũi. H́nh-tướng của lỗ mũi như hai ngón tay duỗi xuống. Nghiệp-dụng của nó hay ngửi các mùi thơm và hôi.
4.- Thiệt-căn: Cái lưỡi. H́nh-tướng của lưỡi như trăng lưỡi liềm. Nghiệp-dụng của nó nếm các vị và nói năng kêu gọi.
5.- Thân-căn: Thân thể. Chữ “thân” có hai nghĩa: Tích-tụ các bộ-phận và làm chỗ nương cho các căn. Nghiệp-dụng của nó là duyên xúc-trần, như nặng, nhẹ, trơn, nhám v.v...
6.- Sắc-trần: Cảnh bị thấy của con mắt. Chữ “trần” có nghĩa nhiễm-ô và bụi bặm. Sắc-trần có 25 món:
1.- Xanh,
2.- Vàng,
3.- Đỏ,
4.- Trắng,
5.- Dài,
6.- Ngắn,
7.- Vuông,
8.- Tṛn,
9.- To,
10.- Nhỏ,
11.- Cao,
12.- Thấp,
13.- Ngay,
14.- Xiên,
15.- Ánh
sáng,
16.- Bóng,
17.- Sáng,
18.- Tối,
19.- Khói,
20.- Bụi,
21.- Mây,
22.- Mù,
23.- Cực-lược
sắc (sắc rất nhỏ) và Cực-hánh sắc (sắc rất xa),
24.- Biểu-sắc
(sắc, có nêu ra được),
25.- Sắc
hư-không.
7.- Thinh-trần: Tiếng, cảnh bị nghe của tai. Có 12 loại tiếng:
1.- Tiếng: cái tướng bị
nghe của tai (nói chung các tiếng),
2.- Tiếng vừa
ư,
3.- Tiếng
không vừa ư,
4.- Tiếng
b́nh thường (không ưa ghét),
5.- Tiếng
loài hữu-t́nh (tiếng nói),
6.- Tiếng
loài vô-t́nh (tiếng cây v.v...),
7.- Tiếng
thuộc cả hữu-t́nh và vô-t́nh (như tiếng trống do tay người ta đánh),
8.- Tiếng
thuộc về thế-tục nói,
9.- Tiếng
thuộc về của Thánh-giả nói,
10.- Tiếng
của ngoại-đạo nói (do biến-kế sở-chấp),
11.- Tiếng
nói chánh (Thánh-ngôn) (như thật có thấy, nghe, hay, biết th́ nói có
thấy nghe, hay và biết; không thấy, nghe, hay, biết th́ nói không thấy, nghe,
hay, biết, như thế gọi là 8 lời nói Chánh),
12.- Tiếng
vang.
8.- Hương-trần: Mùi, cảnh bị ngửi của mũi. Có 6 thứ mùi:
1.- Mùi thơm,
2.- Mùi hôi,
3.- Mùi không
thơm hôi,
4.- Mùi từ
bản-chất sanh (câu-sanh hương),
5.- Mùi do
chế-tạo mà có (ḥa-hiệp hương),
6.- Mùi do sự
biến-đổi mà sanh.
9.- Vị-trần: Vị, cảnh bị nếm của lưỡi. Có 12 thứ vị:
1.- Vị đắng,
2.- Vị chua,
3.- Vị ngọt,
4.- Vị cay,
5.- Vị mặn,
6.- Vị lạt,
7.- Vị vừa ư,
8.- Vị không
vừa ư,
9.- Vị b́nh
thường,
10.- Vị từ
bản-chất sanh,
11.- Vị do
ḥa-hiệp chế-tạo mà có,
12.- Vị do
biến-đổi mà sanh.
10.- Xúc-trần: Xúc, cảnh bị biết của thân. Xúc-trần có 26 món:
1.- Đất,
2.- Nước,
3.- Gió,
4.- Lửa,
5.- Nhẹ,
6.- Nặng,
7.- Nhám,
8.- Trơn,
9.- Hưỡn,
10.- Gấp,
11.- Lạnh,
12.- Nóng,
13.- Cứng,
14.- Mềm,
15.- Đói,
16.- Khát,
17.- No,
18.- Sức lực,
19.- Yếu,
20.- Buồn,
21.- Ngứa,
22.- Dính,
23.- Già,
24.- Bịnh,
25.- Chết,
26.- Ốm.
11.- Pháp-trần: Cái bóng dáng của năm trần c̣n lưu lai trong ư-thức. Nghĩa là khi mắt không c̣n thấy sắc, tai không c̣n nghe tiếng, cho đến thân không c̣n biết xúc, mà trong ư-thức vẫn nhớ lại bóng dáng của 5 trần; cái bóng dáng đó là pháp-trần. Trong Duy-thức gọi là “lạc tạ ảnh tử” (cái bóng rớt lại). Đây là cảnh bị biết của ư-thức. Pháp-trần có 5 loại:
1. Cực-lược sắc:
Sắc rất nhỏ như vi trần.
2.
Cực-hánh sắc: Sắc rất xa, như thấy tăm tăm mù mù.
3.
Định-quả sắc: Những sắc tướng do tu định hiện ra. Như các vị Bồ-tát, khi
nhập định hiện ra nước, lửa, thế-giới v.v...
4. Vô-biểu
sắc: Sắc không nêu bày ra được; như khi thọ-giới, ư-thức lănh thọ mà có,
nên cũng gọi là “thọ-sở-dẫn sắc” (sắc do thọ-giới dẫn sanh).
5. Biến-kế
sở-chấp sắc: Sắc do ư-thức vọng-tưởng phân-biệt sanh, chẳng thật.
***
Minh Quang posted June 2, 2005
