BÀI THỨ SÁU

 

A-LẠI-DA THỨC

 (THỨC THỨ TÁM)

 

Theo dõi bài giảng A Lại Da Thức ngày 11 tháng 9 năm 2005 do Cư sĩ Minh-Quang Nguyễn Lê Đức tại chùa Hải Đức 
 

 

Thức này có rất nhiều tên, khi đọc đến luận “A-đà-na thức” quý vị sẽ hiểu rõ. Nay chúng tôi chỉ kể sơ-lược một vài tên. 

1.- Đệ bát thức: Thức thứ Tám. Vì theo thứ đệ: một là Nhãn-thức, hai là Nhĩ-thức, cho đến thức thứ Tám là thức này, nên gọi là Đệ bát thức.

2.- A-lại-da thức: Tàu dịch là “Tàng-thức”: Thức này có công-năng chứa đựng chủng-tử của các pháp. “Thức” là thể, mà “chứa” là dụng. Hiệp cả thể và dụng, nên gọi là “thức chứa” (Tàng-thức). Có 3 nghĩa:

            a) Năng-tàng: Năng chứa. Thức này co công năng chứa đựng và gìn giữ chủng tử (hạt giống) của các pháp.

            b) Sở-tàng: Bị chứa. Thức này là chổ để chứa các pháp.

            c) Ngã-ái-chấp-tàng, gọi tắt là “chấp-tàng”: Thức thứ Bảy chấp kiến-phấn của thức này làm Ta và thường ái-luyến.

 

KHI Ở ĐỊA VỊ PHÀM-PHU, THỨC NÀY ĐỐI VỚI: 

1.- Ba cảnh: Thức này chỉ duyên về “Vô bản-chất tánh-cảnh”.

2.- Ba lượng: Thức này chỉ có “Hiện-lượng”

3.- Ba tánh: Thức này thuộc về “Vô-phú vô-ký tánh”.

4.- Ba thọ: Thức này chỉ có “Xả thọ”.

5.- Ba cõi: Thức này tùy nghiệp-lực dẫn sanh trong ba cõi.

6.- Chín Địa: Trong chín Địa đều có thức này.

7.- Tâm-sở: Thức này chỉ tương-ưng với 5 món Biến-hành; song trong 5 thọ thì nó chỉ có “Xả thọ”.

8.- Chín duyên: Thức này chỉ có 4 duyên: a) Căn (Mạt-na), b) Cảnh (căn-thân, thế-giới và chủng-tử), c) Tác-ý, d) Chủng-tử.

9.- Thể (tánh): Vơi vơi không cùng (hạo hạo tam tàng bất khả cùng)

10.- Tướng: Thức này như vực sâu (uyên thâm thất lãnh cảnh vi phong).

11.- Nghiệp-dụng: Thức này duy-trì chủng-tử căn thân, thế-giới và làm chỗ để thọ các pháp huân vào.

 

KHI LÊN THÁNH-VỊ, THỨC NÀY ĐỐI VỚI: 

1.- Quán hạnh: (Không có quán hạnh).

2.- Đoạn hoặc và chuyển thành trí:

a) Khi lên “Bất-động địa” (Bát địa) thì hành-giả đoạn được câu-sanh Ngã-chấp; lúc bấy giờ thức này bỏ cái tên “Tàng-thức”.

b) Đến Kim-Cang đạo rồi, thì hành-giả đoạn hết câu-sanh pháp-chấp, không còn cảm-thọ sanh-tử, cho nên cũng không còn tên là “Dị-thục-thức”; vì đến địa-vị này thì các chủng-tử hữu-lậu đã hết. Lúc bấy giờ thức này được gọi là “Vô-cấu-thức”, và chuyển thành Đại-viên-cảnh trí.

3.- Chứng quả và diệu-dụng: Vì thức này đã thành Đại-viên-cảnh trí, nên chiếu khắp mười phương các cõi nước nhiều như vi-trần.

 

*** 

 

Muốn cho người học dễ nhớ, nên trong Bát-thức quy-củ, ngài Huyền-Trang Pháp-sư có làm ba bài tụng để tóm lại các nghĩa trên như sau. Hai bài tụng đầu nói thức này khi còn ở địa-vị Phàm-phu, bài tụng thứ ba, nói khi đã lên Thánh-quả.

 

Bài tụng thứ nhứt 

            Tánh duy vô-phú ngũ Biến-hành
                        Giới, Địa tùy tha nghiệp-lực sanh
                        Nhị-thừa bất liễu nhơn mê chấp
                        Do thử năng hưng Luận-chủ tranh 

          性唯無覆五遍行
                    界地隨他業力生
                    二乘不了因迷執
                    由此能興論主諍 

Dịch nghĩa 

             Vô-phú tánh và năm Biến-hành
                         Ba cõi, chín địa tùy nghiệp sanh
                         Nhị-thừa không rõ sanh mê chấp
                         Bởi thế nên chi Luận-chủ tranh (cãi) 

 

LƯỢC GIẢI

 

Trong ba tánh, thức này thuộc về “Vô-phú vô-ký tánh”. Trong 51 món tâm-sở thức này chỉ tương-ưng với 5 món Biến-hành, song trong 5 thọ thì nó chỉ có Xả-thọ. Tùy theo nghiệp-lực kéo dẫn, mà thức này sanh trong ba cõi và chín địa. Hàng Nhị-thừa không hiểu, chấp thức này không có. Bởi thế nên Luận- chủ dẫn rất nhiều bằng chứng trong các Kinh Luận để tranh-luận, chỉ rõ và quyết-định phải có thức thứ Tám này. 

 

*** 

 

Bài tụng thứ hai 

             Hạo hạo tam tàng bất khả cùng
                         Uyên thâm thất lãng cảnh vi phong
                         Thọ huân trì chủng căn thân khí
                         Khứ hậu lai tiên tác chủ Ông

 

          浩浩三藏不可窮
                    淵深七浪境為風
                    受熏持種根身器
                    去後來先作主公 

Dịch nghĩa 

             Chơi vơi ba tàng không cùng tột
                         Vực sâu, bảy sóng, cảnh làm gió
                         Chịu huân, trì chủng và thân cảnh
                         Đến trước đi sau làm chủ Ông 

 

LƯỢC GIẢI

 

Ba tàng là Năng-tàng, Sở-tàng và Ngã-ái-chấp-tàng. Bởi thức này có công-năng duy-trì các chủng-tử, nên gọi là “Năng-tàng”. Vì thức này là chỗ để chịu cho các pháp hiện-hành huân vào, nên gọi là “Sở-tàng”. Thức thứ Bảy chấp kiến-phần của thức này làm Ngã, nên gọi là “Ngã-ái-chấp-tàng”.

Thể và dụng của thức này sâu rộng vô cùng; hàng phàm-phu và Nhị-thừa không thể thấu tột. Chúng hữu-tình từ vô-thỉ đến nay, cũng do thức này mà sanh-tử tương-tục không cùng tột, nên trong bài tụng nói: 

“Vơi vơi ba tàng không cùng tột”. 

Biển tàng-thức rất là sâu rộng, gió bốn duyên (căn, cảnh, chủng-tử và tác-ý) một phen thổi vào, thì sóng bảy thức nhấp nhô nổi dậy.

Thức này có công-năng duy-trì chủng-tử, căn-thân, thế-giới và chịu cho các phép hiện-hành huân vào.

Thức này làm ông Chủ; vì khi chúng hữu-tình chết thì nó đi sau, còn khi đầu sanh thời nó lại đến trước.

Cổ-nhơn có làm bài kệ, để tả trạng-thái người chết, trong lúc thần-thức sắp rời thân xác, có thể kinh-nghiệm biết người chết rồi được thăng lên hay đọa xuống. 

Chánh văn 

             Đảnh Thánh, nhãn sanh Thiên
                         Nhơn tâm, Ngạ-quỷ phúc
                         Bàn-sanh tất cái ly
                         Địa-ngục khước tâm xuất 

Dịch nghĩa 

             Thánh đầu, Trời tại mắt
                         Người tim, Ngạ-quỷ bụng
                         Súc-sanh hai chân xuống
                         Địa-ngục bàn chân ra 

 

*** 

 

Bài tụng thứ ba 

             Bất-động-địa tiền tài xả tạng
                         Kim-cang đạo hậu Dị-thục không
                         Đại-viên vô-cấu đồng thời phát
                         Phổ chiếu thập phương trần-sát trung 

             不動地前纔捨藏
                    金剛道後異熟空
                    大圓無垢同時發
                    普照十方塵剎中 

Dịch nghĩa 

             Đến Đệ-bát-địa bỏ tên “Tàng”
                         Chứng Kim-cang đạo, không “Dị-thục”
                         Gương trí không nhơ đồng thời phát
                         Khắp chiếu mười phương vô số cõi. 

 

LƯỢC GIẢI

 

Hành-giả khi tới Bất-động-địa, tức là Bát-địa trở lên, thì thức này mới xả cái tên “Tàng-thức” mà chỉ còn gọi là “Dị-thục thức”. Khi đến vị Đẳng-giác, được Kim-cang-đạo, thì thức này không còn gọi tên là “Dị-thục” nữa. Vì lúc bấy giờ, các chủng-tử hữu-lậu cấu nhiễm đã hết, nên thức này được đổi tên là “Vô-cấu thức”; chỉ còn thuần chủng-tử vô-lậu thanh-tịnh, nên cũng được gọi là “Bạch-tịnh-thức”. 

Đến Kim-cang-đạo, thì thức này được gọi là “Vô-cấu” và chuyển thành Đại-viên-cảnh trí, nên trong bài tụng nói: 

“Đại-viên (trí) vô-cấu (thức) đồng thời phát” 

Trí Đại-viên này chiếu khắp cả mưởi phương thế-giới nhiều như số cát sông Hằng; và hiện ra Báo-thân Phật và Hóa-thân Phật để độ thoát chúng-sanh tột đến đời vị-lai. 

Tóm lại, thức thứ Tám này vì trải qua 3 giai-đoạn, nên có 3 tên khác nhau:

1.- Từ phàm-phu cho đến mãn Thất-địa, thì gọi thức này là Tàng-thức (A-lại-da) hay “Dị-thục-thức”.
            2.- Từ Bát-địa đến Đẳng-giác, thì không còn gọi là “Tàng-thức” nữa mà chỉ gọi là “Dị-thục-thức”.
            3.- Đến quả vị Phật, thì tên “Dị-thục” cũng không còn, mà chỉ gọi là “Vô-cấu-thức” hay “Bạch-tịnh-thức”. 

 

*** 

Muốn cho người học dễ nhớ hành-tướng và công-năng của 8 thức tâm-vương nên cổ-nhân có làm bài thơ rằng: 

             Bát cá đệ huynh, nhứt cá si
                         Độc hữu nhứt cá tối linh ly
                         Ngũ cá môn tiền tố mãi mại
                         Nhứt cá gia trung tác chủ y. 

Dịch nghĩa 

             Anh em tám chú một chàng si (thức thứ Bảy)
                         Duy có ý-thức rất linh-ly (khôn ngoan)
                         Năm người ngoài cửa lo buôn bán (năm thức trước)
                         Làm chủ trong nhà Đệ-bát-y (thức thứ Tám)

 

***