Phaät Hoïc Phoå Thoâng KhoùaThöù Ba
Thích Thieän Hoa
Baøi Thöù Ba
Taäp Ñeá (Sameda Dukkha)
A. Môû Ñeà
Vì Sao Phaät Noùi Khoå Ñeá Tröôùc vaø Taäp Ñeá Sau?
Trong Khoå ñeá, chuùng ta ñaõ thaáy roõ nhöõng noãi thoáng khoå cuûa traàn gian. Tröôùc nhöõng noãi khoå aáy, khoâng ai laø khoâng nhaøm chaùn, gheâ sôï cho cuoäc ñôøi ôû caûnh giôùi Ta Baø naày, vaø khoâng ai coù theå an taâm, ñieàm nhieân soáng trong caûnh aáy. Nhieàu caâu hoûi lieàn naåy ra trong ñaàu oùc chuùng ta: Vì ñaâu sanh ra nhöõng noãi khoå aáy? Ta coù theå thoaùt ra khoûi moùng vuoát cuûa chuùng ñeå soáng ôû moät caûnh giôùi ñeïp ñeõ hôn chaêng? Vaø thoaùt ra baèng caùch naøo?
Ñoù laø nhöõng caâu hoûi maø Ñöùc Phaät seõ laàn löôït giaûi ñaùp moät caùc töôøng taän ôû ba phaàn: Taäp, Dieät vaø Ñaïo ñeá.
Ngay trong phaàn Taäp ñeá naày, Ñöùc Phaät giaûi ñaùp caâu hoûi thöù nhöùt cuûa chuùng ta laø noùi roõ nguyeân nhaân cuûa ñau khoå.
Ñöùc Phaät raát raønh taâm lyù cuûa chuùng sanh, neân môùi neâu leân caùi khoå tröôùc roài môùi noùi caùi nhaân sau. Neáu vaøo ngay ñaàu, Ngaøi noùi: "Naày caùc ngöôi! Haõy nghe ta noùi roõ nhöõng nguyeân nhaân sanh ra ñau khoå ñaây!" Neáu Ngaøi baûo nhö theá, chaéc chuùng ta seõ khoâng chuù yù nghe cho laém, vì chuùng ta, maëc duø laø soáng trong beå khoå, nhöõng vì meâ môø, chuùng ta coù thaáy moät caùch töôøng taän vaø ruøng rôïn taát caû nhöõng noãi khoå cuûa caûnh Ta Baø ñaâu? Coù nhieàu khi chuùng ta coøn cho caûnh giôùi naày laø vui nöõa laø khaùc. Do ñoù, chuùng ta khoâng thieát tha ñi tìm nguyeân nhaân phaùt sanh ñau khoå. Chæ khi naøo chuùng ta ñaõ yù thöùc moät caùch saâu saéc nhöõng noãi khoå sôû cuûa chuùng ta, khi aáy chuùng ta môùi thaáy söï baên khoaên khaån caáp ñi tìm ñöôøng töï giaûi cöùu cho chuùng ta. Vaø muoán töï giaûi cöùu, taát chuùng ta caàn tìm xem vì ñaâu maø coù ñaâu khoå; nhö vò löông y, muoán trò beänh, tröôùc phaûi tìm hieåu nguyeân nhaân sinh beänh.
Nguyeân nhaân sinh beänh khoå ñaâu cuûa chuùng sanh, Ñöùc Phaät goïi laø Taäp ñeá.
B. Chaùnh Ñeà
I. Ñònh Nghóa
Taäp ñeá:
Taäp laø chöùa nhoùm, doàn theâm moãi ngaøy moãi nhieàu hôn leân. Ñeá laø söï thaät vöõng chaéc, ñuùng ñaén hôn caû. Taäp ñeá laø söï thaät ñuùng ñaén, vöõng chaéc veà nguyeân nhaân cuûa nhöõng noãi khoå ñaõ chöùa nhoùm, tích tröõ laâu ñôøi, laâu kieáp trong moãi chuùng sanh. Ñoù laø söï thaät veà coäi goác cuûa sanh töû, luaân hoài, cuûa beå khoå traàn gian.II. Nguyeân Nhaân Cuûa Ñau Khoå Laø Nhöõng Gì?
Phaät daïy: Coäi goác cuûa sanh töû luaân hoài do caùc phieàn naõo meâ laàm laø nhöõng duïc voïng xaáu xa, nhöõng yù nieäm sai quaáy, laøm naõo loaïn thaân taâm chuùng ta.
Phieàn naõo raát nhieàu, noùi roäng thì ñeán taùm muoân boán ngaøn (84.000), noùi heïp laïi thì coù möôøi phieàn naõo goác, goïi laø caên baûn phieàn naõo. Do möôøi phieàn naõo goác naày maø sanh ra voâ soá phieàn naõo ngaønh ngoïn (xin xem quyeån Tu Taâm). Möôøi phieàn naõo goác laø:
1. Tham: nghóa laø tham lam. Taùnh tham coù ñoäng löïc baét ta phaûi doøm ngoù, theo doõi nhöõng caùi gì noù öa thích, nhö tieàn taøi, danh voïng, mieáng aên, choã ôû v.v... roài noù xuùi ta laäp möu naày, chöôùc noï ñeå taàm kieám cho ñöôïc nhöõng thöù aáy. Ñieàu tai haïi nhaát laø loøng tham khoâng coù ñaùy, thaâu goùp bao nhieâu cuõng khoâng vöøa; ñöôïc moät muoán coù möôøi, ñöôïc möôøi muoán coù traêm. Tham cho mình chöa ñuû, coøm tham cho baø con quyeán thuoäc vaø xöù sôû cuûa mình. Cuõng vì tham maø aên khoâng ngon, nguû khoâng yeân; cuõng vì tham maø cha meï vôï con xung ñoät; cuõng vì tham maø beø baïn chia lìa; cuõng vì tham maø ñoàng baøo trôû laïi xung ñoät, xaâu xeù nhau; cuõng vì tham maø chieán tranh tieáp dieãn, gieát haïi khoâng bieát bao sanh linh. Toùm laïi, cuõng vì tham maø nhaân loaïi, chuùng sanh chòu khoâng bieát bao nhieâu ñieàu thoáng khoå.
Tham khoâng nhöõng haïi cho mình vaø cho ngöôøi, trong hieän taïi maø caû ñeán töông lai nöõa.
2. Saân: nghóa laø noùng giaän. Khi gaëp nhöõng caûnh traùi yù nghòch loøng, nhö loøng tham khoâng ñöôïc toaïi nguyeän, thì saân noåi leân, nhö moät ngoïn löûa döõ ñoát chaùy loøng ta. Theá laø maët maøy ñoû tía hay taùi xanh, boä daïng thoâ bæ, noùi naêng hung döõ, coù khi duøng ñeán voõ löïc hay khí giôùi ñeå haï keû ñaõ laøm traùi yù, phaät loøng ta. Vì noùng giaän maø cha meï, vôï con, anh em xa lìa, baïn beø ly taùn; vì noùng giaän maø ñoàng baøo trôû neân thuø ñòch, nhaân loaïi ñua nhau ra chieán tröôøng; vì noùng giaän maø keû bò taøn taät, ngöôøi vaøo khaùm ñöôøng, keû maát ñòa vò, ngöôøi tan söï nghieäp. Kinh Hoa Nghieâm cheùp:
"Nhaát nieäm saân taâm khôûi, baùch vaïn chöôùng moân khai", nghóa laø moät nieäm saân haän noåi leân, thì traêm ngaøn cöûa nghieäp chöôùng ñeàu môû ra. Saùch Phaät cheùp: "Nhaát tinh chi hoûa, naêng thieâu vaïn khoaûnh coâng ñöùc chi sôn", nghóa laø moät ñoùm löûa giaän, coù theå ñoát heát muoân maãu röøng coâng ñöùc. Thaät vaäy, löûa saân haän ñaõ böøng chaùy leân giöõa loøng nhaân loaïi, vaø ñaõ ñoát thieâu khoâng bieát bao nhieâu laø coâng lao, söï nghieäp maø nhaân loaïi ñaõ toán bao nhieâu moà hoâi vaø nöôùc maét ñeå taïo neân.3. Si: nghóa laø si meâ, môø aùm. Si nhö laø moät taám maøn daøy ñaëc, ñen toái truøm leân trí hueä cuûa ta, laøm cho ta khoâng theå nhìn thaáy ñöôïc söï thaät, phaùn ñoaùn ñöôïc caùi hay, caùi dôû, caùi toát, caùi xaáu. Do ñoù, ta gaây ra khoâng bieát bao nhieâu toäi loãi, laøm haïi mình, haïi ngöôøi maø khoâng hay. Vì si maø loøng tham trôû thaønh khoâng ñaùy, bôûi vì neáu ngöôøi saùng suoát thaáy caùi tai haïi cuûa tham, thì ngöôøi ta ñaõ keàm haõm ñöôïc moät phaàn naøo taùnh tham. Vì si maø löûa saân töï do buøng chaùy; neáu ngöôøi saùng suoát bieát caùi tai haïi cuûa löûa saân thì khoâng ñeå cho noù hoaønh haønh nhö theá. Toå sö ñaõ daïy:
"Baát uùy tham saân khôûi, duy khuûng töï giaùc trì". Nghóa laø khoâng sôï tham vaø saân noåi leân, maø chæ sôï mình giaùc ngoä chaäm. Noùi moät caùch deã hieåu hôn: Khoâng sôï tham vaø saân, maø chæ sôï si meâ. Thaät ñuùng nhö theá: Neáu tham, saân noåi leân, maø coù trí saùng suoát ngaên chaän laïi, thì tham, saân khoâng laøm gì ñöôïc. Noùi moät caùch roát raùo hôn, neáu ñaõ coù trí hueä saùng suoát thì tham, saân khoâng theå toàn taïi ñöôïc; nhö khi ñaõ coù aùnh saùng maët rôøi leân, thì boùng toái taát nhieân phaûi töï tan bieán.Ba taùnh tham, saân, si naøy, Phaät goïi laø ba moùn ñoäc; vì do chuùng noù maø chuùng sanh phaûi chòu nhieàu kieáp sanh töû luaân hoài, ñoïa vaøo ñòa nguïc, ngaï quyû vaø suùc sinh.
4. Maïn: nghóa laø töï naâng cao mình leân vaø haï ngöôøi khaùc xuoáng; töï thaáy mình laø quan troïng maø khinh reû moïi ngöôøi; yû mình coù tieàn cuûa, taøi trí hay quyeàn theá maø döông döông töï ñaéc, muïc haï voâ nhaân, khinh ngöôøi giaø caû, hoãn laùo vôùi ngöôøi ñöùc haïnh, chaø ñaïp ngöôøi döôùi, laán löôùt ngöôøi treân.
Vì loøng ngaõ maïn cho mình laø hôn heát, neân chaúng chòu hoïc hoûi theâm, khoâng nghe lôøi noùi phaûi. Do ñoù, laøm nhieàu ñieàu laàm laãn sai quaáy, phöôùc laønh toån giaûm, toäi loãi caøng taêng, phaûi chòu sanh töû luaân hoài khoâng bao giôø cuøng.
Maïn coù baûy thöù:
a) Maïn: hôn ngöôøi ít, maø nghó mình hôn nhieàu.
b) Ngaõ maïn: yû mình hay gioûi maø laán löôùt ngöôøi.
c) Quaù maïn: mình baèng ngöôøi maø cho laø hôn ngöôøi, ngöôøi hôn mình maø cho laø baèng.
d) Maïn quaù maïn: ngöôøi hôn mình nhieàu maø cho mình hôn ngöôøi.
ñ) Taêng thöôïng maïn: chöa chöùng thaùnh quaû maø cho mình ñaõ chöùng.
e) Ty lieät maïn: mình thua ngöôøi nhieàu maø noùi raèng thua ít.
g) Taø maïn: ngöôøi tu veà taø ñaïo, ñöôïc chuùt ít thaàn thoâng, hoaëc hieåu bieát ñöôïc ñoâi chuùt vieäc quaù khöù, vò lai, roài khinh löôùt ngöôøi.
5. Nghi: nghóa laø nghi ngôø, khoâng coù loøng tin. Ngöôøi nghi ngôø khoâng laøm neân ñöôïc vieäc gì heát. Ñoái vôùi ngöôøi thaân trong gia ñình, hoï khoâng tin caäy giao phoù coâng vieäc; ñoái vôùi baïn beø, hoï nghi ngôø taát caû moïi thieän chí. Ngay ñoái vôùi mình, hoï cuõng khoâng töï tin nöõa. Ñaõ khoâng töï tin, hoï coøn gaây hoang mang cho ngöôøi chung quanh, laøm cho ngöôøi theá gian ngaõ loøng, thoái chí.
Ñoái vôùi ñaïo lyù chaân chaùnh, hoï cuõng khoâng haêng haùi tin theo. Nhöõng phaùp tu giaûi thoaùt vaø caùc ñieàu phöôùc thieän, hoï do döï khoâng laøm.
Nghi coù ba phöông dieän:
a) Töï nghi: nghóa laø nghi mình. Chaúng haïn nhö nghe chö Taêng baûo: "Tu haønh seõ ñöôïc giaûi thoaùt", nhöng laïi töï nghi raèng: "Chaúng bieát mình tu coù ñöôïc khoâng?" Vì loøng do döï nghi ngôø aáy, neân khoâng tu.
b) Nghi phaùp: nghóa laø nghi phöông phaùp mình tu. Chaúng haïn nhö nghe kinh Di Ñaø noùi: "Ngöôøi chí taâm nieäm Phaät, töø moät ngaøy cho ñeán baûy ngaøy, ñöôïc nhaát taâm baát loaïn, ñeán khi laâm chung seõ ñöôïc Phaät Di Ñaø tieáp daãn sanh veà nöôùc Cöïc laïc"; nhöng hoï laïi nghi ngôø "Phöông phaùp aáy khoâng bieát coù keát quaû ñuùng nhö vaäy khoâng?" Do söï nghi ngôø ñoù maø khoâng tu.
c) Nghi nhôn: nghóa laø nghi ngöôøi daïy mình. Nhö coù ngöôøi daïy raèng: "Laøm laønh seõ ñöôïc phöôùc, laøm aùc seõ bò toäi"; nhöng laïi nghi raèng: "Chaúng bieát ngöôøi naøy noùi coù thaät khoâng". Do söï nghi ngôø aáy maø khoâng laøm.
Toùm laïi, taùnh nghi ngôø laøm caûn trôû söï tieán trieån cuûa mình, ngaên ngaïi moïi coâng taùc höõu ích vaø laøm cho cuoäc ñôøi khoâng vöôït ra khoûi caûnh toái taêm khoå sôû.
6. Thaân kieán: nghóa laø chaáp thaân nguõ aám töù ñaïi giaû hieäp naøy laøm ta. Vì caùi chaáp sai laàm aáy, neân thaáy coù moät caùi Ta rieâng bieät, chaéc thaät, khoâng bieán ñoåi, thaáy caùi Ta aáy laø rieâng cuûa ta, khoâng dính daáp ñeán ngöôøi khaùc, vaø laø moät thöù raát quyù baùu. Vì töôûng laàm nhö theá, neân kieám moùn ngon, vaät laï cho Ta aên, may saém quaàn aùo toát ñeïp cho Ta maëc, lo xaây döïng nhaø cao, cöûa lôùn cho Ta ôû, thaâu goùp thaät nhieàu cuûa caûi, ñaát ruoäng ñeå daønh cho Ta duøng, kieám coâng danh, chöùc töôùc, ñòa vò cho Ta haõnh dieän vôùi moïi ngöôøi. Do söï quyù chuoäng phuïng söï cho caùi Ta aáy, maø taïo ra laém ñieàu toäi loãi, chaø ñaïp leân bao nhieâu caùi Ta khaùc, laøm cho hoï ñau khoå vì Ta. Vaø theá giôùi trôû thaønh moät baõi chieán tröôøng cuõng vì caùi Ta.
7. Bieân kieán: nghóa laø chaáp moät beân, nghieâng veà moät phía, coù moät thaønh kieán cöïc ñoan. Bieân kieán coù hai loái chaáp sai laàm lôùn nhaát laø:
a) Thöôøng kieán: nghóa laø chaáp raèng khi cheát roài, caùi Ta vaãn toàn taïi maõi: ngöôøi cheát seõ sanh ra ngöôøi, thuù cheát seõ trôû laïi thuù, thaùnh nhôn cheát trôû laïi laøm thaùnh nhôn. Do söï chaáp aáy, hoï cho raèng tu cuõng vaäy, khoâng tu cuõng vaäy, neân khoâng sôï toäi aùc, khoâng thích laøm thieän. Loái chaáp naøy, ñaïo Phaät goïi laø "Thöôøng kieán ngoaïi ñaïo".
b) Ñoaïn kieán: nghóa laø chaáp raèng cheát roài laø maát haún. Ñoái vôùi haïng ngöôøi chaáp Ñoaïn kieán, thì heã taét thôû laø khoâng coøn gì toàn taïi nöõa; toäi cuõng khoâng maø phöôùc cuõng chaúng coøn. Hoï khoâng tin nhaân quaû luaân hoài, neân maëc tình laøm caùc ñieàu toäi loãi. Hoï töï baûo: "Tu nhôn tích ñöùc giaø ñôøi cuõng cheát; hung haêng, baïo ngöôïc taét thôû cuõng khoâng coøn".
Coù ngöôøi ñoái tröôùc nhöõng caûnh buoàn loøng, nghòch yù, nhöõng chuyeän tình duyeân traéc trôû, töôûng raèng cheát laø heát ñau khoå, laø giaûi thoaùt taát caû, neân hoï ñaõ khoâng ngaàn ngaïi möôïn cheùn thuoác ñoäc, hay doøng soâng saâu ñeå keát lieãu ñôøi mình. Hoï ñaâu coù ngôø raèng cheát roài vaãn chöa heát! Loái chaáp naøy, kinh Phaät goïi laø "Ñoaïn kieán ngoaïi ñaïo".
8. Kieán thuû: nghóa laø chaáp chaët söï hieåu bieát sai laàm cuûa mình.
Kieán thuû coù hai phöông dieän:
a) Kieán thuû vì khoâng yù thöùc ñöôïc sai laàm cuûa mình. haønh vi cuûa mình sai quaáy, yù kieán cuûa mình sai laàm, nhöng vì khoâng ñuû saùng suoát ñeå nhaän thaáy, neân cöù baûo thuû haønh vi, yù kieán cuûa mình, töï cho laø gioûi, ai noùi cuõng chaúng nghe.
b) Kieán thuû vì töï aùi hay vì cöùng ñaàu. Bieát mình laøm nhö theá laø sai, noùi nhö vaäy laø dôû, nhöng vì töï aùi, cöù baûo thuû caùi sai caùi dôû cuûa mình, khoâng chòu thay ñoåi. Nhö oâng baø tröôùc ñaõ lôõ theo taø ñaïo, nay con chaùu vaãn bieát ñoù laø taø, nhöng cöù theo nhö theá maõi khoâng chòu ñoåi. Hoï cöù noùi moät caùch lieàu lónh: "Xöa sao nay vaäy", hay "Xöa baøy nay laøm". Hay nhö cha meï tröôùc ñaõ lôõ laøm ngheà toäi loãi, ñeán ñôøi con chaùu, vaãn cöù baûo thuû ngheà aáy khoâng chòu thay ngheà khaùc.
Noùi roäng ra trong theá giôùi, coù moät soá ñoâng ngöôøi, maëc duø thôøi theá ñaõ caûi ñoåi, tieán boä maø hoï cöù vaãn giöõ laïi nhöõng leà thoùi, coå tuïc huû baïi maõi. Chaúng haïn nhö ôû Vieät Nam ta, ñeán baây giôø maø vaãn coù nhöõng Phaät töû, heã trong nhaø coù ngöôøi cheát laø gieát heo boø ñeå cuùng kieán; khi ñöa ñaùm tang, gaùnh theo nhöõng con heo quay to töôùng, ñi bieåu dieãn qua caùc ñöôøng phoá; moãi khi tuaàn töï hay kî gioã, thì ñoát giaáy tieàn vaøng baïc, aùo quaàn kho phöôùng, moãi naêm phaûi hoäi hoïp ñeå cuùng teá taø thaàn, aùc quyû v.v... Chaáp chaët nhöõng huû tuïc nhö theá, ñeàu thuoäc veà "Kieán thuû" caû.
9. Giôùi caám thuû: nghóa laø laøm theo lôøi raên caám cuûa ngoaïi ñaïo taø giaùo. Nhöõng söï raên caám naày nhieàu khi thaät voâ lyù, meâ muoäi, daõ man, khoâng laøm sao ñöa ngöôøi ta ñeán söï giaûi thoaùt ñöôïc, theá maø vaãn coù nhieàu ngöôøi tin vaø laøm theo. Chaúng haïn nhö ôû AÁn ñoä, coù phaùi ngoaïi ñaïo laáy ñaù daèn buïng, ñöùng moät chaân giöõa trôøi naéng, naèm choã baån thæu, leo leân cao nhaûy xuoáng, gieo mình vaøo löûa, hay nhaûy xuoáng soâng traàm mình ñeå ñöôïc phöôùc. Coù ñaïo, moãi naêm laïi baét tín ñoà gieát moät ngöôøi ñeå teá thaàn, hay nhö ñaïo cuûa anh chaøng Voâ Naõo, phaûi gieát moät traêm ngöôøi laáy moät traêm ngoùn tay xaâu laøm chuoãi haït môùi ñaéc ñaïo.
Nhöõng thöù cuoàng tín nhö theá, khoâng laøm cho cuoäc ñôøi saùng suûa, maø coøn laøm ñen toái, khoå ñau theâm.
10. Taø kieán: nghóa laø chaáp theo loái taø, khoâng chôn chaùnh, traùi vôùi söï thaät, traùi vôùi luaät nhaân quaû. Noùi moät caùch khaùc, Taø-kieán nghóa laø meâ tín dò ñoan, nhö thôø ñaàu traâu, ñaàu coïp, bình voâi, oâng taùo, xin xaâm, boùi queû, buoäc toâm, ñeo nieät, coi sao, cuùng haïn v.v...
Noùi roäng ra, caû boán moùn chaáp treân, ñeàu thuoäc veà Taø kieán caû.
(Tieáp baøi thöù tö)
Minh Quang posted July 14, 2002
