Phaät Hoïc Phoå Thoâng KhoùaThöù Ba
Thích Thieän Hoa
Baøi Thöù Hai
Khoå Ñeá (Dukkha)
A. Môû Ñeà
Ñôøi Laø Moät Bieån Khoå Ñaày Moà Hoâi Vaø Nöôùc Maét
Coù moät soá ngöôøi cho raèng ñôøi laø moät böõa tieäc daøi, khoâng höôûng thuï cuõng uoång. Do ñoù, hoï khoâng ñeå lôõ moät dòp naøo coù theå ñem laïi cho hoï nhöõng khoaùi laïc vaät chaát.
Nhöng hoï khoâng ngôø raèng nhöõng khoaùi laïc aáy ñeàu laø giaû doái, löøa phænh, chaúng khaùc gì caùi khoaùi laïc mong manh cuûa ngöôøi khaùt maø uoáng nöôùc maën, caøng uoáng laïi caøng khaùt; vaø coå hoïng, sau caùi phuùt uoáng vaøo, laïi theâm ñaéng chaùt.
Kheá kinh coù caâu: "Nöôùc maét chuùng sinh nhieàu hôn nöôùc bieån". Thaät theá! Coõi ñôøi khoâng vui, coõi ñôøi toaøn laø khoå. Nhöõng noãi vui, neáu coù, cuõng chæ laø taïm bôï, haøo nhoaùng nhö moät lôùp sôn beân ngoaøi maø thoâi; chöù baûn chaát cuûa coõi ñôøi laø ñau khoå. Coõi ñôøi laø moät bieån ñaày moà hoâi vaø nöôùc maét, trong aáy chuùng sinh ñang bôi loäi, huïp laën, chìm noåi, troâi laên. Ñoù laø söï thaät. Nhöng söï thaät aáy, khoâng ai nhìn thaáy moät caùch töôøng taän vaø noùi leân moät caùch roõ raøng nhö Ñöùc Phaät ñaõ noùi trong Khoå Ñeá, phaàn thöù nhöùt cuûa Töù Dieäu Ñeá.
B. Chaùnh Ñeà
I. Ñònh Nghóa Chöõ Khoå Ñeá (DUKKHA)
Khoå ñeá do chöõ Dukkha maø ra. "DU", nghóa laø khoù; "KKHA" laø chòu ñöïng, khoù kham nhaãn. Dukkha nghóa laø khoù chòu ñöïng, khoù kham nhaãn, laø ñau khoå. Taøu dòch laø "khoå", nghóa laø ñaéng; nghóa roäng laø nhöõng caùi gì laøm cho mình khoù chòu, mình ñau ñôùn nhö: oám ñau, ñoùi khaùt, buoàn raàu, sôï haõi v.v...
"ÑEÁ" laø moät söï thaät vöõng chaéc, ñuùng ñaén, hoaøn toaøn, cao hôn caû.
Khoå ñeá, laø söï thaät ñuùng ñaén vöõng chaéc cao hôn caû veà söï khoå ôû theá gian. Söï thaät naày noù roõ raøng, minh baïch khoâng ai coù theå choái caõi ñöôïc.
Döôùi ñaây, chuùng ta haõy nghe Ñöùc Phaät giaûi baøy moät caùch töôøng taän, saâu saéc, tæ mæ veà söï khoå cuûa theá gian.
II. Luaän Veà Söï Khoå Cuûa Theá Gian
Keå cho heát caû söï khoå ôû theá gian, thì khoâng bao giôø cuøng. Song caên cöù theo kinh Phaät, coù theå phaân loaïi ra laøm ba thöù khoå (tam khoå) hay taùm thöù khoå (baùt khoå).
1. Ba khoå: Ba thöù khoå laø: khoå khoå, hoaïi khoå vaø haønh khoå.
a) Khoå khoå
. Caùi khoå choàng chaát leân caùi khoå; baûn thaân ñaõ laø khoå, maø hoaøn caûnh chung quanh laïi ñeø leân bao caùi khoå khaùc: ñoù laø "Khoå khoå"Thaät theá, moãi moät chuùng sinh, töï mình ñaõ laø naïn nhaân cuûa bao nhieâu caùi khoå, caùi xaáu xa, thaân theå laø moät baàu thòt xöông dô baån, neáu moät vaøi ngaøy khoâng saên soùc, röûa raùy, thì thoái tha khoâng theå chòu ñöïng ñöôïc. Hôn nöõa, caùi thaân aáy cuõng khoâng beàn chaéc, maø traùi laïi raát mong manh: khaùt nöôùc ñoä ba ngaøy, ngaït thôû ñoä naêm phuùt, ñöùt moät maïch maùu, bò nhieãm moät soá vi truøng ñoäc ... theá laø maïng vong.
Laïi treân caùi khoå soáng cheát baát ngôø maø con ngöôøi khoâng laøm chuû ñöôïc, coøn nhieàu caùi khoå khaùc nöõa chaát choàng, khoâng sao traùnh khoûi ñöôïc nhö: beänh taät, ñoùi khaùt, baõo luït, hoûa hoaïn, chieán tranh, aùp böùc, söu cao thueá naëng v.v...Vì theá neân goïi laø "khoå khoå".
b) Hoaïi khoå
. Trong Kheá kinh cheùp: "Phaøm vaät coù hình töôùng ñeàu phaûi bò hoaïi dieät". Thöïc theá, vaïn vaät trong vuõ truï ñeàu bò luaät voâ thöôøng chi phoái, khoâng toàn taïi maõi ñöôïc. Cöùng raén nhö saét ñaù, laâu naêm cuõng muïc naùt; to lôùn nhö traùi ñaát, maët traêng, maët trôøi laâu ngaøy cuõng tan raõ. Yeáu ôùt, nhoû nhen nhö thaân ngöôøi, thì maïng soáng laïi caøng ngaén nguûi, phuø du! Caùi buùa taøn aùc cuûa thôøi gian ñaäp phaù taát caû; moãi phuùt moãi giaây ta soáng, cuõng laø moãi phuùt moãi giaây ta ñang bò huûy hoaïi. Vaø duø ta coù söùc maïnh bao nhieâu, quyeàn theá bao nhieâu, giaøu coù bao nhieâu cuõng khoâng theå caûn ngaên, choáng ñôõ khoâng cho thôøi gian huûy dieät ñôøi ta. Ta hoaøn toaøn baát löïc tröôùc thôøi gian. Thaät laø khoå sôû, tuûi nhuïc, ñôùn ñau!c) Haønh khoå
. Veà phöông dieän vaät chaát, ta bò ngoaïi caûnh, thôøi gian chi phoái, phaù hoaïi; coøn veà phöông dieän tinh thaàn, ta cuõng khoâng heà töï chuû, yeân oån, töï do ñöôïc. Taâm hoàn ta thöôøng bò duïc voïng daèn vaët, loâi keùo, thuùc ñaåy töøng phuùt töøng giaây. Tö töôûng ta cuõng luoân luoân bieán chuyeån nhaûy voït laêng xaêng töø chuyeän naøy sang chuyeän khaùc, nhö con ngöïa khoâng cöông, nhö con vöôïn chuyeàn caây, khoâng bao giôø döøng nghæ. Thaät laø ñuùng nhö lôøi Phaät daïy: "taâm vieân, yù maõ".Neáu xeùt saâu xa hôn nöõa, ta seõ thaáy taâm hoàn ta coøn bò caùi phaàn beân trong kín saâu, naèm döôùi yù thöùc, laø phaàn tieàm thöùc chi phoái, sai söû moät caùch voâ cuøng maõnh lieät trong moãi yù nghó, cöû chæ haønh ñoäng cuûa chuùng ta. Ta giaän, ta thöông, ta gheùt, ta muoán thöù naøy, ta thích thöù kia, phaàn nhieàu laø do tieàm thöùc ta sai söû, ra meänh leänh.
Noùi toùm laïi, ta khoâng ñöôïc töï do, ta bò chi phoái bôûi nhöõng yù töôûng, duïc voïng, tieàm thöùc, vaø luoân luoân chòu meänh leänh cuûa chuùng. Ñoù laø "Haønh khoå".
2. Taùm khoå: Neáu chuùng ta phaân tích tæ mæ hôn, thì caùi khoå cuûa theá gian coù theå chia ra laøm taùm loaïi. taùm loaïi naøy töïu trung cuõng khoâng ngoaøi ba khoå kia.
Taùm loaïi khoå: sanh khoå, laõo khoå, beänh khoå, töû khoå, aùi bieät ly khoå, caàu baát ñaéc khoå, oaùn taéng hoäi khoå, nguõ aám xí thaïnh khoå. Döôùi ñaây chuùng ta haõy noùi roõ veà taùm noãi khoå aáy.
a) Sanh khoå
: Söï sanh soáng cuûa con ngöôøi coù hai phaàn khoå: Khoå trong luùc sanh, khoå trong ñôøi soáng.Khoå trong luùc sanh. Ngöôøi sanh vaø keû bò sanh ñeàu khoå caû. Khi ngöôøi meï môùi coù thai laø ñaõ baét ñaàu bieáng aên, maát nguû, noân oïe, daõ döôïi, baàn thaàn ... Thai moãi ngaøy moãi lôùn, thì ngöôøi meï moãi ngaøy moãi meät moûi, naëng neà, ñi ñöùng khoù khaên, laøm luïng chaäm chaïp. Ñeán khi gaàn sanh, söï ñau ñôùn cuûa ngöôøi meï khoâng sao noùi xieát. Daàu ñöôïc thuaän thai ñi nöõa, meï cuõng phaûi chòu dô ueá nhieàu ngaøy, yeáu ñuoái nhieàu thaùng, vì tinh huyeát hao moøn, nguõ taïng suy keùm. Coøn ruûi bò nghòch thai, thì meï phaûi bò moå xeû, ñau ñôùn nhieàu nöõa. Coù khi sau moät laàn sinh bò giaûi phaãu, meï phaûi chòu taät suoát ñôøi.
Coøn con, töø khi môùi ñaàu thai cho ñeán luùc chaøo ñôøi, cuõng phaûi chòu nhieàu ñieàu khoå sôû. Traûi qua chín thaùng möôøi ngaøy, con bò giam haõm trong khoaûng toái taêm, chaät heïp, coøn hôn caû lao tuø! Meï ñoùi côm, khaùt nöôùc, thì con ôû trong thai baøo loûng boûng nhö bong boùng phaäp pheàu. Meï aên no thì con bò eùp nhö boàng boät bò ñeø döôùi thôùt coái, khoù beà cöïa quaäy. Ñeán kyø sanh saûn, thaân con phaûi chen qua choã chaät heïp nhö bò ñaù eùp boán beà, neân khi vöøa thoaùt ra ngoaøi, lieàn caát tieáng khoùc vang: "Khoå a! Khoå a!". Thaät ñuùng nhö hai caâu thô cuûa OÂn Nhö Haàu:
“Thaûo naøo luùc môùi choân nhau
Ñaõ mang tieáng khoùc ban ñaàu maø ra!"Khoå trong ñôøi soáng. Veà phöông dieän vaät chaát hay tinh thaàn, ñôøi soáng ñeàu coù nhieàu ñieàu khoå sôû.
Veà vaät chaát, con ngöôøi ñoøi hoûi nhöõng nhu caàu thieát yeáu nhö moùn aên, thöùc uoáng, ñoà maëc, nhaø ôû, thuoác men. Muoán coù nhöõng nhu caàu aáy, con ngöôøi phaûi caàn lao kham khoå, ñoå moài hoâi, soâi nöôùc maét, môùi mua ñöôïc cheùn gaïo, baùt côm, manh quaàn, taám aùo. Veà nhaø ôû, thì coù khi suoát ñôøi vaát vaû laøm luïng, vaãn khoâng ñuû söùc taïo ñöôïc moät ngoâi nhaø nho nhoû.
Nhöng chaúng phaûi ñôïi ñeán caûnh ñoùi khaùt môùi goïi khoå; aên uoáng thaát thöôøng, thieáu thoán cuõng ñaõ laø khoå roài. Chaúng ñôïi phaûi laâm vaøo caûnh maøn trôøi chieáu ñaát, hay aên loâng ôû loã môùi goïi laø khoå; aùo quaàn khoâng ñuû aám, nhaø cöûa khoâng che ñöôïc naéng möa, cuõng ñaõ laø khoå roài. Nhöng naøo phaûi chæ coù nhöõng ngöôøi ngheøo heøn môùi khoå ñaâu? Ngöôøi giaøu coù cuõng cöù khoå nhö thöôøng: muoán coù tieàn, taát phaûi thöùc khuya daäy sôùm, buoân taûo baùn taàn, ñaàu taét maët toái trong coâng vieäc, ñoå moà hoâi, soâi nöôùc maét môùi coù ñöôïc, chöù ñaâu phaûi tieàn baïc ôû treân hö khoâng rôi xuoáng cho ñaâu! Ñoù laø coøn chöa noùi ñeán nhöõng noãi khoå vaät chaát baát thöôøng khaùc nöõa maø khoâng ai coù theå traùnh khoûi ñöôïc.
Veà phöông dieän tinh thaàn, ñôøi ngöôøi cuõng coù nhieàu ñieàu khoå nhuïc, coù nhieàu khi coøn ñau khoå hôn caû nhöõng thieáu thoán vaät chaát. Khoâng noùi gì nhieàu, chæ xin ñôn cöû ôû ñaây moät thí duï veà noãi khoå trong söï hoïc hoûi.
Muoán tìm leõ phaûi, chôn lyù, ñaïo ñöùc, taát phaûi gia coâng hoïc hoûi nhieàu naêm caû veà phöông dieän lyù thuyeát laãn thöïc nghieäm. Veà lyù thuyeát ta hoïc trong saùch vôû vôùi thaày vôùi baïn hay töï hoïc. Veà thöïc nghieäm, ta hoïc giöõa ñôøi trong luùc tieáp xuùc vôùi moïi ngöôøi. Nhöng duø lyù thuyeát hay thöïc nghieäm ta cuõng gaëp laém ñieàu khoå sôû, khoù khaên. Nhö hoïc lyù thuyeát vôùi thaày ôû tröôøng, laém khi gaëp baøi khoù, laïi theâm thaày giaûng daïy quaù cao, hoïc troø khoâng thu nhaän ñöôïc gì heát, theá laø ngöôøi giaän keû buoàn, khoå taâm quaù! Coøn töï hoïc ôû nhaø vôùi quyeån saùch trôn, coù luùc gaëp ñoaïn vaên maéc moû, laïi khoâng ñuû taøi lieäu tra cöùu theâm, bò bít loái ra, roài khôûi taâm töùc giaän buoàn phieàn, cuõng laø khoå. Veà söï hoïc thöïc nghieäm ôû ñôøi, laém khi cuõng phaûi traû moät giaù raát ñaét. Ta seõ bò ngöôøi naøy phænh gaït, ngöôøi kia aùp böùc, keû noï oaùn thuø, keû kia khinh bæ ... bao nhieâu haïng ngöôøi laø baáy nhieâu taâm taùnh. Vaø hieåu ñôøi ñöôïc moät phaàn naøo laø ta ñaõ phaûi chòu ñöïng bieát bao nhuïc nhaõ, khoå ñau.
Toùm laïi, veà vaät chaát hay tinh thaành, söï soáng mang theo nhieàu caùi khoå. Sanh khoå laø theá.
b) Laõo khoå
. Ca dao coù caâu:
“Giaø nua laø caûnh ñieâu taøn
Caây giaø caây coãi, ngöôøi giaø ngöôøi si".Con ngöôøi ñeán luùc giaø, thaân theå hao moøn, tinh thaàn suy keùm, neân khoå theå xaùc laãn tinh thaàn.
Khoå theå xaùc. Caøng giaø, khí huyeát caøng hao moøn. Beân trong, nguõ taïng, luïc phuû caøng ngaøy caøng moûi meät, hoaït ñoäng moät caùch yeáu ôùt; beân ngoaøi caùc giaùc quan daàn daàn hö hoaïi, nhö maét môø, tai ñieác, muõi ngheït, löôõi ñôù, tay chaân run raåy, ñi ñöùng khoù khaên, vieäc gì cuõng nhôø vaû keû khaùc.
Ñaõ vaäy, moãi khi thôøi tieát xoay trôû thì caûm nhieãm theo khí haäu maø ñau, nhö trôøi môùi naéng thì ñaõ soát, trôøi môùi möa thì ñaõ reùt v.v... khoâng chuùt gì goïi laø vui thuù caû!
Khoå tinh thaàn. Ngöôøi xöa coù noùi: "Ña thoï, ña nhuïc". Thaät theá, tuoåi nhieàu, nhuïc laém! Caøng giaø thaân theå caøng suy keùm thì trí tueä cuõng caøng lu môø. Do ñoù, sanh ra laãn loän, queân tröôùc, queân sau, haønh ñoäng nhö keû ngaây daïi: aên dô, uoáng baån; noùi naêng gioáng ngöôøi maát trí; aên roài baûo chöa aên, chöa aên baûo aên roài; coù khi laïi coøn chöûi bôùi, noùi nhaûm nhí laøm troø cöôøi cho luõ treû. Thaät ñuùng laø "laõo khoå".
c) Beänh khoå
. Haønh haï xaùc thaân con ngöôøi, laøm cho noù khoå sôû khoâng gì hôn laø caùi ñau! Ñaõ ñau, baát luaän laø ñau gì, töø caùi ñau laët vaët nhö ñau raêng, nhöùc ñaàu, ñeán caùi ñau traàm troïng nhö phung, lao v.v... ñeàu laøm cho con ngöôøi phaûi reân xieát, khoå sôû, khoù chòu. Nhaát laø nhöõng beänh traàm kha (laâu ngaøy khoù chöõa), thì laïi caøng haønh haï xaùc thaân, ñaéng côm, ngheïn nöôùc, caàu soáng khoâng ñöôïc, caàu cheát cuõng khoâng, oan oan öông öông, thaät laø khoå naõo.Thaân ñaõ ñau, maø tieàn laïi heát. Coù nhieàu ngöôøi sau moät traän ñau chæ coøn hai baøn tay traéng! Cho neân ngaïn ngöõ coù caâu: "Khoâng ñau laøm giaøu bieát maáy".
Ngoaøi ra, beänh taät laïi coøn laøm cho luïc thaân quyeán thuoäc buoàn raàu, lo sôï. Moãi laàn trong nhaø coù ngöôøi ñau thì caû gia quyeán ñeàu roän ròp, baên khoaên ngoài ñöùng khoâng yeân, queân aên queân nguû, bieáng noùi, bieáng cöôøi, boû coâng aên vieäc laøm. Thaät ñuùng laø "beänh khoå".
d) Töû khoå
. Trong boán hieän töôïng cuûa voâ thöôøng: sanh, giaø, beänh, cheát thì "cheát" laø caùi laøm cho chuùng sinh kinh haõi nhaát. Con ngöôøi sôï cheát ñeán ñoåi ôû trong hoaøn caûnh soáng thöøa, ñaùng leõ khoâng neân soáng laøm gì nöõa, theá maø nghe noùi ñeán caùi cheát, cuõng sôï khoâng daùm nghó ñeán. Nhöõng ngöôøi xaáu soá bò bònh nan y nhö ung thö, bònh huûi, soáng theâm moät ngaøy laø khoå theâm moät ngaøy, theá maø nhöõng ngöôøi baïc phöôùc aáy cuõng vaãn muoán soáng maø thoâi.Caùi cheát laøm khoå con ngöôøi nhö theá naøo maø ai cuõng sôï haõi theá?
Veà thaân xaùc. Coù muïc kích moät ngöôøi beänh khi haáp hoái bò haønh xaùc roài môùi bieát caùi cheát laø ñaùng sôï. ngöôøi saép cheát, meät ngoät khoâng ngaèn, trôïn maét, meùo mieäng, giöït gaân chuyeån coát, uoán mình, giaêng tay, beû chaân ... Trong luùc aáy tai heát nghe, maét heát thaáy, muõi heát thôû, mieäng heát noùi. Rôø thöû vaøo ngöôøi cheát, thì thaáy laïnh ngaét nhö ñoàng, thaân cöùng ñô nhö goã; xaùc cheát daàn daàn sình leân, trong raát gheâ tôûm; neáu ñeå laâu ngaøy laïi nöùt ra, chaûy nöôùc tanh hoâi khoù chòu voâ cuøng.
Veà tinh thaàn. Khi saép cheát, taâm thaàn roái loaïn, sôï haõi voâ cuøng: phaàn xoùt thöông cha meï, vôï choàng, anh em, con caùi töø ñaây ñoaïn tuyeät, phaàn lo mình moät thaân coâ quaïnh, böôùc sang theá giôùi mòt muø xa laï. Thaät khoâng coøn gì ñau khoå baèng phuùt chia ly vónh vieãn naøy!
Toùm laïi, caùi cheát laøm cho thaân theå tan raõ, thaàn thöùc theo nghieäp daãn ñi thoï sanh ôû moät coõi naøo chöa roõ. Thaät laø "töû khoå".
e) AÙi bieät ly khoå
. Trong caùi tình yeâu thöông giöõa vôï choàng, con caùi, anh em ñang maën noàng, thaém thieát maø bò chia ly, thì thaät khoâng coù gì ñau ñôùn hôn. Söï chia ly coù hai loaïi: sanh ly vaø töû bieät.Sanh ly khoå. Moät gia ñình ñang soáng trong caûnh ñaàm aám vui vaày, boãng vì hoaøn caûnh baét buoäc, hay vì moät tai hoïa thình lình xaûy ñeán, nhö giaëc giaõ, baõo luït ... laøm cho moãi ngöôøi bô vô thaát laïc moãi nôi: keû ñaàu naøy troâng ñôïi, ngöôøi goác kia nhôù chôø. Thaät ñau loøng xoùt daï! Ngöôøi ñôøi thöôøng noùi: "Thaø lìa töû, chöù ai nôõ lìa sanh?". Ñoù laø caùi khoå cuûa "sanh ly".
Töû bieät khoå. Nhöng maëc duø xa caùch nhau ngöôøi soáng coøn coù ngaøy gaëp gôõ; chöù cheát roài bao thuôû ñöôïc vum vaày? Vì vaäy, ñöùng tröôùc caûnh cheát laø moät söï bieät ly vónh vieãn, con ngöôøi khoâng ai laø chaúng khoå ñau. Do ñoù, laâm phaûi caûnh töû bieät naøy, coù ngöôøi ñaõ xoùt thöông raàu ró ñeán queân aên, boû nguû, coù ngöôøi ñau ñôùn, tuyeät voïng ñeán noãi toan cheát theo ngöôøi quaù coá. Ñoù laø caùi khoå cuûa "töû bieät".
g) Caàu baát ñaéc khoå (thaát voïng).
Ngöôøi ta ôû ñôøi, heã hy voïng caøng nhieàu thì thaát voïng caøng laém. Baát luaän trong moät vaán ñeà gì, soá ngöôøi ñöôïc toaïi nguyeän thì quaù hieám hoi, maø keû thaát baïi baát nhö yù, thì khoâng sao keå xieát. Muoán ñöôïc keát quaû toát ñeïp, ngöôøi ta phaûi vaän duïng khoâng bieát bao nhieâu naêng löïc, lao taâm, toån trí, maát aên, boû nguû, chæ mong sao cho choùng ñeán ngaøy thaønh coâng. Theá roài, chaúng may nhöõng ñieàu mong öôùc aáy khoâng thaønh, söï ñau khoå khoâng bieát ñaâu laø bôø beán. Döôùi ñaây, xin neâu leân vaøi thí duï veà nhöõng thaát voïng maø ng ñôøi thöôøng gaëp nhieàu nhaát.Thaát voïng vì coâng danh. Trong ñôøi, danh voïng thöôøng laø moät mieáng moài ngon maø phaàn ñoâng ngöôøi ñôøi öa thích. Nhöng mieáng moài aáy, phaûi ñaâu deã giaønh giaät ñöôïc? Khoâng noùi gì ñeán nhöõng keû nhaûy duø, muoán laøm quan taét, neân phaàn nhieàu hay thaát baïi, chæ noùi ñeán tröôøng hôïp nhöõng keû mong caàu danh voïng moät caùch chaùnh ñaùng, baèng naêng löïc, taøi trí, hoïc hoûi cuûa mình. Ñoái vôùi nhöõng haïng ngöôøi naøy, cuõng phaûi neám bao muøi thaát baïi, cuoái cuøng may ra môùi ñöôïc thaønh coâng. Thaät ñuùng nhö lôøi OÂn Nhö Haàu Nguyeãn gia Thieàu ñaõ noùi:
“Goùt danh lôïi, buøn pha saéc xaùm
Maët phong traàn naéng naùm muøi daâu!"Thaát voïng vì phuù quyù
. Soá ngöôøi thaát voïng vì coâng danh ñaõ nhieàu. Nhöng soá ngöôøi thaát voïng vì phuù quyù cuõng khoâng phaûi ít. Muoán cho mau giaøu, nhieàu ngöôøi tìm möu naøy chöôùc noï ñeå löøa phænh ngöôøi ta; nhöng roài möu gian chöôùc laän ñoå beå ra, taøi saûn bò tòch thu, baûn thaân bò tuø toäi, gia quyeán bò nhuïc nhaõ theo, thöïc laø khoå!Thaát voïng vì tình duyeân. Tình duyeân cuõng laø moät ñieàu laøm cho bao ngöôøi phaûi ñieâu ñöùng, khoå sôû. Trong tröôøng tình aùi, thöû hoûi ñaõ maáy ai ñöôïc toaïi nguyeän? Nhan nhaûn treân baùo chí haèng ngaøy, nhöõng caâu chuyeän tình duyeân traéc trôû ñöa ñeán söï quyeân sinh, thaät khoâng sao keå xieát. Ñaáy laø "Caàu baát ñaéc khoå".
h) Oaùn taéng hoäi khoå
. Con ngöôøi ôû trong caûnh thöông yeâu, chaúng ai muoán chia ly; cuõng nhö ôû trong caûnh hôøn gheùt, chaúng ai mong gaëp gôõ. Nhöng oaùi oaêm thay! ÔÛ ñôøi khi mong muoán ñöôïc hoäi ngoä, laïi phaûi chia ly; cuõng nhö khi mong öôùc ñöôïc xa lìa, laïi phaûi soáng chung ñuïng nhau haèng ngaøy! Caùi khoå phaûi bieät ly ñoái vôùi hai ngöôøi thöông yeâu nhau nhö theá naøo, thì caùi khoå phaûi hoäi ngoä ñoái vôùi hai ngöôøi gheùt nhau cuõng nhö theá aáy.Ngöôøi ta thöôøng noùi: "Thaáy maët keû thuø, nhö kim ñaâm vaøo maét; ôû chung vôùi ngöôøi nghòch, nhö neám maät, naèm gai".
Chöa noùi ñeán tröôøng hôïp nhöõng ngöôøi xa laï, ngay trong gia ñình baø con quyeán thuoäc, giöõa vôï choàng, anh em, khi vì moät lyù do gì ñoù, sanh ra baát hoøa vôùi nhau, cuõng ñuû khoù chòu roài. Muoán laùnh maët nhau, maø moãi khi ñi ra ñi vaøo laïi phaûi gaëp nhau maõi! Quyeát khoâng noùi chuyeän vôùi nhau, maø nhieàu khi baét buoäc nín khoâng ñöôïc, phaûi noùi ra vôùi söï ngöôïng nguøng. Ñònh tuyeät giao haún, ngaët vì coøn phaûi aên chung ôû loän moät nhaø, daàu coá söùc troán traùnh, song laém luùc cuõng phaûi giao thieäp laáy leä. Thaät laø khoå! Ñaáy laø baø con caät ruoät, coù tình coát nhuïc, coù nghóa ñoàng baøo, maø söï hôøn gheùt coøn thuùc ñaåy con ngöôøi heát muoán thaân meán, khoâng mong gaëp gôõ nhau thay! Huoáng chi ñoái vôùi ngöôøi döng, nöôùc laõ, khaùc gioáng, khaùc noøi, moät khi ñaõ thuø gheùt nhau roài maø phaûi soáng beân caïnh nhau thì theá naøo cuõng coù moät ngaøy xaûy ra ñaïi hoïa. Ñoù laø yù nghóa cuûa "Oaùn taéng hoäi khoå".
i) Nguõ aám xí thaïnh khoå
. Caùi thaân töù ñaïi cuûa con ngöôøi cuõng goïi laø thaân nguõ aám (naêm moùn che ñaäy): saéc aám, thoï aám, töôûng aám, haønh aám vaø thöùc aám. Vôùi caùi thaân nguõ aám aáy, con ngöôøi phaûi chòu khoâng bieát bao nhieâu laø ñieàu khoå. Giöõa nguõ aám aáy luoân luoân coù söï xung ñoät, maâu thuaãn, chi phoái laãn nhau. Vì söï xung ñoät, maâu thuaãn aáy, neân caùi thaân con ngöôøi môùi chòu nhöõng caùi khoå sau ñaây:Bò luaät voâ thöôøng chi phoái khoâng ngöøng, töø treû ñeán giaø, töø maïnh ñeán oám, töø ñau ñeán cheát, luoân luoân laøm cho con ngöôøi phaûi lo sôï, buoàn phieàn.
Bò thaát tình, luïc duïc loâi cuoán, laøm cho con ngöôøi phaûi ñaém nhieãm saùu traàn, phaûi khoå luïy thaân taâm.
Bò voïng thöùc ñieân ñaûo chaáp tröôùc, neân con ngöôøi nhaän thaáy moät caùch sai laàm: coù ta, coù ngöôøi, coøn maát, khoân daïi, coù khoâng, vaø sanh ra raàu lo, khoå naõo.
AÁy laø "Nguõ aám xí thaïnh khoå."
III. Ñöùc Phaät Neâu Roõ Nhöõng Noãi Khoå AÁy Ñeå Laøm Gì?
Coù ngöôøi seõ baên khoaên, thaéc maéc töï hoûi: Ñöùc Phaät neâu leân moät caùch roát raùo nhöõng noãi khoå cuûa theá gian ñeå laøm gì? Cuoäc ñôøi ñaõ ñau khoå nhö theá, thì neân che giaáu bôùt ñi chöøng naøo hay chöøng aáy, chöù sao laïi loät traàn noù ra laøm gì cho ngöôøi ta caøng theâm ñau khoå? Ta coá gaéng taïo neân moät aûo töôûng toát ñeïp veà cuoäc ñôøi ñeå soáng an oån trong aáy, coù hôn khoâng? Ñöùa treû nít soáng moät caùch hoàn nhieân, yeân oån trong haïnh phuùc, vì noù khoâng bieát ñeán nhöõng noãi ñau khoå, xaáu xa cuûa cuoäc ñôøi. Taïi sao ta laïi khoâng coá baét chöôùc nhö chuùng, ñöøng tìm bieát gì caû veà nhöõng söï xaáu xa, khoå sôû cuûa coõi ñôøi, ñeå soáng moät cuoäc soáng coù haïnh phuùc hôn? Ñöùc Phaät laø moät ñaáng thöôøng ñöôïc goïi laø ñaáng töø bi, sao laïi laøm moät vieäc nhaãn taâm nhö theá?
Nhöõng caâu hoûi thaéc maéc treân, môùi nghe thì hình nhö coù lyù, nhöng neáu suy xeùt moät caùch roát raùo, seõ thaáy chuùng laø noâng caïn. Ñöùc Phaät khoâng nhaãn taâm khi neâu leân nhöõng noãi khoå caên baûn cuûa coõi ñôøi; chính laø vì loøng töø bi maø Ngaøi laøm nhö theá. Ñöùc Phaät muoán cho ngöôøi ñôøi bieát roõ nhöõng noãi khoå cuûa traàn gian, vì nhöõng lôïi ích lôùn sau ñaây:
1. Gaëp caûnh khoâng khuûng khieáp: Nhöõng noãi khoå maø Ñöùc Phaät noùi ra ôû treân laø nhöõng noåi khoå caên baûn, khoâng ai traùnh khoûi ñöôïc. Ñaõ soáng, taát phaûi gaëp chuùng. Coù ai khoâng oám, khoâng giaø, khoâng cheát? Coù ai suoát ñôøi khoâng gaëp chia ly vôùi ngöôøi thaân thuoäc, khoâng bò chung soáng vôùi nhöõng keû thuø nghòch? Coù ai ñaït ñöôïc taát caû nhöõng ñieàu mình mong öôùc? Cho neân duø coù muoán taïo ra moät aûo töôûng ñeïp ñeõ veà cuoäc ñôøi ñeå soáng cho yeân oån, thì aûo töôûng aáy, sôùm hay muoän gì cuõng seõ bò thöïc teá phuõ phaøng xeù tan ñi maát! Vaø khi aáy, cuoäc theá traàn truoàng, xaáu xí, gheâ tôûm seõ hieän ra moät caùch voâ cuøng ñoät ngoät, tröôùc maét nhöõng keû thöôøng quen soáng trong aûo töôûng ñeïp ñeõ. Baáy giôø nhöõng keû thieáu chuaån bò ñeå soáng moät cuoäc soáng ñau khoå, seõ hoaûng leân, voâ cuøng tuyeät voïng vaø coù nhieàu khi khoâng ñuû can ñaûm ñeå soáng nöõa.
Traùi laïi, khi chuùng ta bieát roõ caûnh Ta Baø naøy coù nhieàu ñieàu khoå, thì gaëp caûnh khoå, chuùng ta khoâng ñeán noãi khuûng khieáp, taùn loaïn tinh thaàn, maø traùi laïi, chuùng ta seõ ñieàm tónh nhaãn naïi ñeå tìm phöông giaûi thoaùt. Tyû nhö nhaø noâng, bieát boån phaän mình laø phaûi vaát vaû vôùi ngheà caøy saâu cuoác baãm, tay laám chaân buøn, môùi coù luùa gaïo ñeå soáng, neân gaëp caûnh möa tuoân, naéng taùp cuõng khoâng nao nuùng chuùt naøo. Traùi laïi, moät keû quyeàn quí, quen soáng trong nhung luïa, trong caûnh ñeàn ñaøi nguy nga, ruûi gaëp thôøi cuoäc hoãn loaïn, ñoåi thay baát ngôø, ñaâm ra kinh haõi vaø lieàu mình töï töû.
2. Khoâng tham caàu neân khoûi bò hoaøn caûnh chi phoái: Khi chuùng ta roõ bieát cuoäc ñôøi vui ít buoàn nhieàu, vaø heã caøng ham muoán nhieàu thì laïi caøng ñau khoå laém, khi bieát roõ nhö theá, chuùng ta seõ tieát cheá duïc voïng cuûa chuùng ta vaø seõ "bieát ñuû". Do ñoù, chuùng ta khoâng bò hoaøn caûnh chi phoái, khoâng bò soùng ñôøi loâi keùo, vuøi daäp chuùng ta xuoáng vöïc thaúm meânh moâng cuûa coõi Ta Baø ñen toái. Tyû nhö ngöôøi trí, ruûi bò giam caàm, bieát lo nghó phöông keá ñeå thoaùt ly lao nguïc, chöù khoâng nhö keû daïi, trong khi ngoài tuø, chæ lo tranh giaønh nhöõng moùn côm thöøa, canh caën maø queân raèng mình seõ bò ñem xöû töû, neáu mình khoâng sôùm tìm keá thoaùt thaân.
3. Gaéng söùc tu haønh ñeå thoaùt khoå: Khi ñaõ bieát thaân ngöôøi nhieàu khoå vaø caûnh Ta Baø ít vui, con ngöôøi môùi mong öôùc ñöôïc thoaùt ly ra khoûi caûnh giôùi ñen toái cuûa mình vaø soáng ôû moät caûnh giôùi toát ñeïp hôn. Cuõng nhö luõ treû ñang chôi meâ maån trong caûnh nhaø ñang chaùy, may nhôø ñaáng cha laønh baùo ñoäng, chuùng môùi bieát vaø gaáp ruùt tìm ñöôøng thoaùt ra.
C. Keát Luaän
Bieát Khoå Phaûi Tìm Nguyeân Nhaân Sanh Ra Khoå Ñeå Dieät Tröø
Chuùng ta ñaõ ñöôïc Ñöùc Phaät töø bi chæ roõ cho thaáy raèng coõi Ta Baø naøy, cuõng nhö tam giôùi, ñeàu laø bieån khoå. Kinh Phaùp Hoa cuõng noùi: "Ba coõi khoâng an, ví nhö nhaø löûa", tieác vì chuùng sinh meâ muoäi, laáy khoå laøm vui maø khoâng töï bieát, neân phaûi bò traàm luaân.
Nay chuùng ta ñaõ bieát roõ maët thaät xaáu xí cuûa ñôøi roài, ñaõ bieát noù laø moät bieån khoå meânh moâng luoân luoân daäy soùng, thì ta phaûi nhaøm chaùn noù, xa laùnh noù. Bieát khoå ñeå tìm caùch thoaùt ly, chöù khoâng phaûi bieát khoå ñeå roài chaùn ñôøi, naûn chí, buoâng xuoâi tay ngoài khoùc than. Nhöng laøm theá naøo ñeå thoaùt ly noù, neáu chuùng ta chöa roõ bieát ngaønh ngoïn, ñöôøng ñi nöôùc böôùc, chöa bieát roõ vì ñaâu phaùt sinh ñau khoå? Nhaø löông y gioûi muoán tröø beânh, phaûi tìm caên nguyeân cuûa beänh. Moät vieân töôùng gioûi muoán tröø dieät taän goác boïn phieán loaïn, phaûi cho ñieàu tra kyõ löôõng saøo huyeät, toång haønh dinh cuûa chuùng ôû ñaâu, nhieân haäu môùi coù theå bao vaây, ñaùnh baét chuùng noù ñaàu haøng moät caùch deã daøng.
Cuõng vaäy, bieát khoå chöa ñuû ñeå dieät khoå. Muoán dieät khoå taän goác phaûi tìm nguyeân nhaân phaùt sanh ra khoå.
Nguyeân nhaân phaùt sanh ra khoå, Ñöùc Phaät ñaõ thuyeát trong ñoaïn thöù hai cuûa Töù dieäu ñeá laø Taäp ñeá, maø quyù ñoäc giaû seõ ñoïc trong baøi thöù ba cuûa taäp saùch naøy.
Minh Quang posted July 12, 2002
