Phaät Hoïc Phoå Thoâng KhoùaThöù Hai
Thích Thieän Hoa
Baøi Thöù Tö
Thieåu Duïc Vaø Tri Tuùc
A. Môû Ñeà
Ngöôøi ñôøi phaàn nhieàu thöôøng ñua chen, dong ruoåi theo vaät chaát, khoâng bieát bao nhieâu cho vöøa. Ngöôøi thieáu thoán tham muoán ñaõ ñaønh, nhöng ngöôøi dö giaû, tieàn baïc laáy thöôùc maø ño, theá maø vaãn coøn tham muoán.
Ñaõ tham muoán, thì khoâng bao giôø thaáy mình ñaày ñuû caû. Ngaïn ngöõ coù caâu: "Beå kia deã laáp, tuùi tham khoù ñaày". Thaät ñuùng nhö theá, "loøng tham ñaõ khoâng ñaùy", thì laøm sao ñaày ñöôïc?
Ñeå ñoái trò loøng tham, Phaät khuyeân chuùng ta phaûi "Thieåu Duïc vaø Tri Tuùc". Trong Kheá kinh coù noùi: "Tri tuùc chi nhôn, tuy ngoïa ñòa thöôïng du vi an laïc, baát chi tuùc chi nhôn, tuy xöù thieân ñöôøng dieät baát xöng yù". Nghóa laø: Ngöôøi bieát ñuû, duø naèm treân ñaát caùt vaãn an laïc, traùi laïi, ngöôøi khoâng bieát ñuû, duø ôû cung trôøi cuõng khoâng vöøa yù.
Vaäy muoán ñöôïc sung söôùng an vui, chuùng ta caàn phaûi Thieåu Duïc vaø Tri Tuùc.
B. Chaùnh Ñeà
I. Ñònh Nghóa
Thieåu Duïc laø muoán ít, Tri tuùc laø bieát ñuû.
Muoán ít laø ñoái vôùi caùi chöa coù, maø vì nhu caàu, mong cho
coù. Nhö muoán coù caùi nhaø ôû vöøa saïch, vöøa che kín naéng
möa; caàn ñi cho mau, muoán coù moät phöông tieän giao thoâng gì cho
tieän lôïi, chæ coát ñôõ moûi chaân, ñôõ toán thì giôø laø
ñöôïc, chöù khoâng muoán moät chieác xe hôi loäng laãy, maáy
traêm nghìn, quaù söùc taøi chaùnh cuûa mình.
Bieát ñuû, gaëp hoaøn caûnh naøo cuõng ñeàu an phaän tuøy
duyeân. Ñoái vôùi vieäc aên, maëc vaø ôû, töï thaáy mình coù
ñuû duøng roài, khoâng tham caàu nhieàu hôn nöõa, maø phaûi khoå
sôû veà tinh thaàn.
Ngöôøi Ñôøi Thöôøng Tham Muoán Nhöõng Gì?
Ngöôøi ñôøi thöôøng bò naêm thöù tham muoán sau ñaây sai
khieán:
a) Tham muoán tieàn cuûa
b) Tham muoán saéc ñeïp
c) Tham muoán danh voïng
d) Tham muoán aên ngon
ñ) Tham muoán nguû kyõ.
Ngöôøi tham muoàn tieàn cuûa, thì tieàn kho baïc ñoáng, nhaø ngang daõy doïc, ñaát ruoäng coø bay thaúng caùnh, cuõng chöa cho laø vöøa, maø vaãn coøn mong muoán ñöôïc laøm giaøu theâm nöõa.
Ngöôøi tham muoán saéc ñeïp, thì suoát ñôøi giong ruoåi ñi tìm hoa; thaáy ai coù nhan saéc laø meâ meát, tìm caùch naày caùch khaùc ñeå gaàn guõi cho kyø ñöôïc. Moät khi ñaõ thoûa maõn, thì laïi ruoàng boû ngöôøi ñeïp naày ñeå chaïy theo ngöôøi ñeïp khaùc; luoân luoân bò vaät duïc sai khieán, maát heát caû nhaân caùch.
Ngöôøi tham muoán danh voïng, thì suoát ñôøi giong ruoåi theo chöùc caû, quyeàn cao, tieáng danh, hay toát. Hoï loøn cuùi heát choã naøy ñeán choã khaùc ñeå mong ñöôïc caùi ñòa vò cao sang. Hoï lao taâm, khoå trí, tìm moïi caùch ñeå naém giöõ cho ñöôïc caùi hö danh.
Ngöôøi tham muoán aên ngon, thì suoát ñôøi laân la beân caïnh nhöõng cao löông myõ vò, quanh quaån beân nhöõng tieäc baøn, tìm khoaùi khaåu trong nhöõng röôïu ngon, vò laï. Theá giôùi cuûa hoï thu heïp laïi trong nhöõng moùn aên vaø nhöõng ngöôøi baïn röôïu.
Ngöôøi tham muoán nguû nghæ, thì quaù nöûa ñôøi mình laån quaån treân chieác giöôøng; aên xong laïi nghæ chuyeän ñi naèm, naèm laø nguû, nguû xong laïi muoán nguû nöõa, maát caû töï chuû cuûa mình.
Toùm laïi, khi ñaõ tham muoán nhöõng thöù aáy, thì cuoäc ñôøi cuûa nhöõng keû ham muoán kia, chæ coøn thu heïp laïi trong söï ham muoán cuûa mình, vaø laøm toâi moïi cho vaät duïc moãi ngaøy moãi theâm chaët cheõ. Xeùt cho cuøng thì nhöõng söï tham muoán treân, ngoaøi söï tham muoán danh voïng laø do kieâu caêng ngaõ maïn, coøn caùc thöù tham voïng khaùc, ñeàu do nguõ duïc laø ñoäng löïc chính caû. Nguõ duïc laø: saéc duïc, thanh duïc, höông duïc, vò duïc, vaø xuùc duïc.
Saéc duïc laø gì? Laø nhaõn caên ñoái vôùi saéc traàn, sanh taâm tham muoán. Trong thì "chaùnh baùo" laø thaân phaàn cuûa nam nhôn hay nöõ nhôn: maøy taèm maét phöôïng, moâi ñoû maù hoàng ... Ngoaøi thì "y baùo" laø vaät duïng cuûa theá gian: ngoïc, ngaø, chaâu, baùu, vaät quyù ñoà xöa, saéc maøu loäng laãy ... Nhöõng moùn aáy, ñaïi ña soá ngöôøi vöøa troâng thaáy lieàn sanh taâm tham aùi.
Thanh duïc laø gì? Laø tai nghe tieáng hay, taâm sanh say ñaém; nhö tieáng ca, gioïng haùt, khuùc lyù caâu tình, aâm ñieäu du döông, kheâu gôïi taâm duïc cuûa ngöôøi, sanh taâm ñaém nhieãm.
Höông duïc laø gì? Laø loã muõi khi ñoái vôùi höông traàn sanh taâm tham muoán; nhö daàu thôm ngaøo ngaït, phaán saùp noàng naøn v.v... Nhöõng moùn höông traàn aáy, khieán cho ngöôøi ngöûi ñeán thì sanh taâm öa thích ñaém nhieãm, mô töôûng vaãn vô.
Vò duïc laø gì? Laø khi löôõi ñoái vôùi muøi vò sanh taâm tham ñaém, nhö caùc muøi vò thôm tho, ngoït buøi, chua chaùt, maën laït, môõ thòt, caù toâm, chaû goûi nem bì, nhöõng ñoà cao löông myõ vò ...
Vaãn bieát nhaân loaïi ñoái vôùi söï aên uoáng phaûi caàn duøng nhieàu moùn ñeå nuoâi soáng maø laøm vieäc. Theá neân caû nhaân loaïi ai chaúng coâng nhaän noù laø ñieàu caàn thieát nhaát, neáu aên uoáng keùm thieáu, thì thaân theå phaûi oám gaày. Nhöng ta neân xem söï aên uoáng nhö laø uoáng thuoác, ñeå chöõa bònh ñoùi khaùt maø thoâi. Neáu quaù tham moùn cao löông myõ vò, chæ bieát lo soáng ñeå maø aên, thì con ngöôøi coù cho laø cao thöôïng? Phaät noùi: "Chuùng sanh sôû dó ñi khoâng caùch ñaát, khoâng khoûi coû caây, ra vaøo khoâng rôøi khoûi khoâng khí, laø bôûi aên nhöõng moùn do ñaát sanh ra, neân thaân theå raát naëng neà".
Xuùc duïc laø gì? Laø thaân theå khi giao thieäp vôùi xuùc traàn, sanh taâm tham muoán. Boá vaûi thoâ sô, maëc vaøo mình bieát nhaùm; luïa laø, gaám nhieãu xoâng vaøo mình bieát trôn laùng, goã chaïm vaøo mình bieát cöùng, boâng ñuïng vaøo mình bieát meàm v.v... Nhöõng vaät gì meàm maïi thì sanh taâm öa thích, nhöõng vaät gì cöùng nhaùm thì sanh loøng gheùt boû.
III. Tai Haïi Cuûa Loøng Tham Quaù Ñoä
Nhöõng söï tham muoán quaù ñoä, laøm cho loøng ngöôøi xao xuyeán, maát heát caû töï chuû, vaø chæ coøn laø noâ leä cho nhöõng theøm muoán cuûa mình maø thoâi. Moät khi ñaõ bò loøng tham duïc ñieàu khieån, thì con ngöôøi gaây khoâng bieát bao nhieâu toäi loãi, daùm laøm nhöõng chuyeän hung aùc maø chaúng gôùm tay. Laïi chính vì loøng tham muoán khoâng ngaèn meù maø mình khoâng töï nhaän bieát, neân ñeán khi muoán maø khoâng ñöôïc, thì ñoå loãi cho ngöôøi, nhaân ñoù sinh ra caïnh tranh, xung ñoät, laøm cho nhaân loaïi chòu laém ñieàu taøn haïi. Loøng tham muoán quaù ñoä, laøm cho con ngöôøi toái maét tröôùc nhöõng söï phaûi, traùi, thuùc ñaåy ngöôøi ñôøi vaøo ñöôøng toäi loãi. Chaúng haïn moät keû khoâng coù naêng löïc, ñaïo ñöùc maø muoán ñöôïc giaøu coù lôùn vaø quyeàn theá to, thì coù theå duøng nhöõng möu moâ gian xaûo, ñen toái, daõ man ñeå ñaït yù muoán cuûa mình. Hoaëc giaû, cuõng vì muoán ñöôïc nhö yù baø vôï yeâu quí, maø coù laém oâng choàng bò baét buoäc laøm nhöõng vieäc traùi vôùi löông taâm cho ñeán tan thaân maát maïng.
Toùm laïi, nguõ duïc laøm haïi cho loaøi ngöôøi khoâng theå keå xieát: Vì nguõ duïc maø sanh ra lo buoàn giaän döõ, vì nguõ duïc maø sanh ra doái traù, gian tham, vì nguõ duïc maø sanh ra caïnh tranh xaâu xeù, nhaân loaïi ñöa nhau vaøo röøng teân muõi ñaïn.
Trong hieän taïi, loøng tham muoán quaù ñoä, söï chaïy ñuoåi theo nguõ duïc ñaõ laøm toån haïi chaúng nhöõng cho mình vaø cho ngöôøi; maø trong töông lai, chuùng laïi coøn ñöa con ngöôøi vaøo choán tam ñoà aùc ñaïo, nhaát laø vaøo voøng ngaï quyû, ñeå phaûi chòu thieáu thoán caû hai phöông dieän vaät chaát laãn tinh thaàn.
Ñoù laø keát quaû thaûm khoác cuûa ngöôøi quaù tham, khoâng bieát "Thieåu duïc" vaø "Tri tuùc".
IV. Phöông Phaùp Ñoái Trò Loøng Tham Muoán Quaù Ñoä: Thieåu Duïc Vaø Tri Tuùc
Tuùi tham ñaõ khoâng ñaùy, thì caøng tham laïi thaáy caøng thieáu, caøng khoå. Phaät daïy: "Caøng tham muoán, caøng khoå sôû". Chuùng ta ñöøng laàm töôûng raèng: moät khi loøng tham muoán ñöôïc thoûa maõn laø heát tham muoán. Heã coøn cuûi thì löûa coøn chaùy. Tham muoán ñöôïc toaïi nguyeän thì tham muoán laïi caøng to leân. Tuïc ngöõ thöôøng noùi: "Ñöôïc voi ñoøi tieân" laø theá. Ngöôøi maø löûa tham voïng mong caàu nung naáu trong loøng, bao giôø cuõng thaáy mình coøn thieáu thoán. Khoâng thaáy thieáu moùn naày laïi thaáy thieáu moùn khaùc, roài theøm khaùt maõi, khoâng luùc naøo ñöôïc toaïi chí. Maø khoâng toaïi chí laø coøn ñau khoå.
Ñeå ñoái trò loøng tham voâ ñoä, ñaïo Phaät cuõng nhö ñaïo Nho ñeàu daïy chuùng ta phaûi "Tri tuùc" töùc bieát ñuû. Coù bao nhieâu ta höôûng baáy nhieâu, töï cho mình khoâng coøn thieáu gì nöõa, ñöøng nhìn leân nhöõng keû giaøu coù sang troïng hôn mình, theá laø "bieát ñuû". Coù bao nhieâu ta höôûng baáy nhieâu, töï cho mình khoâng coøn thieáu gì nöõa, ñöøng nhìn leân nhöõng keû giaøu coù sang troïng hôn mình, theá laø "bieát ñuû".
Trong kinh Di Giaùo, Phaät daïy: "Naày caùc Tyø kheo! Neáu caùc oâng muoán thoaùt khoûi söï khoå naõo, neân suy nghieäm hai chöõ Tri tuùc. Heã bieát ñuû thì ôû caûnh naøo cuõng yeân vui. Ngöôøi khoâng bieát ñuû, tuy giaøu maø ngheøo; ngöôøi bieát ñuû tuy ngheøo maø giaøu. Ngöôøi khoâng bieát ñuû thöôøng bò naêm thöù ham muoán keùo daét, laøm ngöôøi bieát ñuû thöông haïi!"
Moät ngöôøi trong tay thaâu toùm taát caû cuûa caûi trong theá gian, vôùi ngöôøi ngheøo maø khoâng tham muoán, hai ngöôøi ñeàu giaøu nhö nhau.
Chuùng ta haõy chieâm nghieäm nhöõng lôøi daïy ñaày yù nghóa aáy. Laøm chuû ñôøi ta, chính laø loøng ta. Giaøu ngheøo sang heøn chæ laø vaán ñeà phuï thuoäc. Neáu ta kieàm cheá ñöôïc duïc voïng, tham muoán laø ta giaøu sang; neáu ta khoâng kieàm cheá ñöôïc duïc voïng tham muoán laø ta ngheøo heøn.
V. Lôïi Ích Cuûa Haïnh Thieåu Duïc Vaø Tri Tuùc
Loøng tham muoán laøm cho ta khoå bao nhieâu, thì Thieåu duïc vaø Tri tuùc laïi laøm cho ta sung söôùng baáy nhieâu. Ñoù laø leõ ñöông nhieân. Nhôø "ít tham duïc", neân con ma duïc voïng khoâng laøm sao xui khieán ñöôïc mình; nhôø "bieát ñuû", neân con quyû tham lam chaúng coù quyeàn haønh sai söû mình nöõa. Moät khi con ngöôøi khoâng coøn laøm noâ leä cho vaät chaát ñeâ heøn nöõa, thì loøng ngöôøi baét ñaàu töï do giaûi thoaùt. Con ngöôøi luùc aáy môùi xöùng danh laø con ngöôøi, môùi coù ñuû nhaân caùch vaø khoâng hoå theïn vôùi ñòa vò laøm anh caû muoân loaøi. Chæ khi aáy con ngöôøi môùi coù theå töï cho laø mình coù haïnh phuùc ñöôïc; vaø duø cho thöôøng ngaøy vaãn aên côm haåm canh rau, quanh naêm cöù quaàn boâ, aùo vaûi, cuõng vaãn thaáy trong loøng thô thôùi, an vui, sung söôùng. Töø xöa ñeán nay, khoâng coù moät vò giaùo chuû naøo, hieàn trieát naøo xöùng ñaùng vôùi danh nghóa aáy maø laïi khoâng khinh thöôøng vaät chaát, maø laïi chaïy theo danh voïng tieàn cuûa, aên sung, maëc söôùng caû.
Hôn nöõa, nhôø Thieåu duïc vaø Tri tuùc maø gia ñình, xaõ hoäi ñöôïc an vui, hoøa bình, khoâng coøn ai giaønh giaät cuûa caûi, danh voïng, mieáng ngon, vaät laï cuûa ai nöõa. Caùi lôïi ích cuûa Thieåu duïc vaø Tri tuùc thaät khoâng sao keå xieát ñöôïc.
Giaûi Ñaùp Nhöõng Thaéc Maéc Veà Thieåu Duïc Vaø Tri Tuùc
Coù ngöôøi hoûi: Con ngöôøi muoán tieán boä, caàn phaûi noã löïc phaán ñaáu, caïnh tranh trong taát caû moïi tröôøng hôïp. Ñaïo Phaät laïi day phaûi Thieåu duïc vaø Tri tuùc. Nhö theá laø chuû tröông laøm cho nhaân loaïi thoái hoùa chaêng?
Ñaùp:
Khoâng! Ñaïo Phaät daïy "Thieåu duïc" vaø "Tri tuùc" coát yeáu ngaên ngöøa con ñöôøng truïy laïc, chaän ñöùng loøng tham lam ñoäc aùc khoâng bôø beán cuûa chuùng sanh, ñang soáng trong coõi ñôøi vaät duïc, chöù khoâng phaûi chuû tröông ngaên chaän söï tieán trieån cuûa con ngöôøi treân ñöôøng lôïi ngöôøi, lôïi vaät, ích nöôùc, ích daân. Nhaän thaáy tai haïi lôùn lao cuûa bònh tham lam, neân Ñöùc Phaät ñöa ra phöông thuoác raát coâng hieäu laø "muoán ít" vaø "bieát ñuû" ñeå ñieàu trò caên beänh aáy cho taän goác. Phöông thuoác naày seõ laøm yeáu daàn taâm tham lam, neân caùc moái duïc voïng, toäi aùc daàn daàn tieâu dieät, chæ coøn laïi taám loøng töø bi roäng raõi bao la maø thoâi. Moät khi con ngöôøi heát chaïy theo duïc voïng, heát ñuoåi baét nhöõng haïnh phuùc vaät chaát taïm bôï giaû traù, cuõng khoâng ñaøo bôùi theâm ñau khoå cuûa ngöôøi khaùc ñeå tìm haïnh phuùc cho mình nöõa, thì luùc aáy haïnh phuùc chaân thaät lieàn ñeán vôùi hoï.Nhö theá nghóa laø haïnh "Thieåu duïc" vaø "Tri tuùc" baét ñaàu haõm bôùt toác löïc cuûa loøng duïc voïng tham lam, keá ñoù chaän ñöùng noù laïi, sau heát buoäc noù xoay chieàu, ñoåi höôùng, tinh tieán maõi treân con ñöôøng laønh. Vaäy thì haïnh "muoán ít" vaø "bieát ñuû" chaúng nhöõng khoâng ñöa con ngöôøi vaøo con ñöôøng thoái hoùa, maø laïi giuùp cho söï tieán hoùa cuûa nhaân loaïi.
Vaû laïi, ngaøy nay nhaân loaïi ñang chöùng kieán moät söï maát quaân bình nguy hieåm giöõa söï tieán hoùa mau leï cuûa vaät chaát vaø söï chaäm tieán cuûa tinh thaàn. Söï maát tinh thaàn aáy coù theå ñöa nhaân loaïi ñeán hoá dieät vong. Vaäy caàn phaûi quaân bình söï tieán hoùa vaät chaát vaø tinh thaàn. Muoán theá, chaúng coù phöông phaùp naøo khaùc hôn laø tuaân theo haïnh "Thieåu duïc" vaø "Tri tuùc". Con ngöôøi neáu bieát coi thöôøng vaät chaát moät ít, thì môùi tieán hoùa theâm veà tinh thaàn.
Sôõ dó ngaøy nay treân theá giôùi, ñöùng veà phöôøng dieän vaät chaát, khoa hoïc, con ngöôøi coù tieán trieån raát nhieàu, raát nhanh; coøn veà phöông dieän tinh thaàn, ñaïo ñöùc, con ngöôøi tieán raát chaïm, vì ít ai quan taâm löu yù ñeán noù, maø chæ chaïy theo vaät duïc. Heã vaät chaát quaù tieán thì tinh thaàn phaûi luøi, vaät chaát caøng cao thì loøng tham caøng naëng, caøng saâu, caøng lôùn, khoâng bieát luùc naøo laø cuøng. Tai hoïa chieán tranh ngaøy nay, gieo raéc khaép nôi treân theá giôùi, cuõng do loøng tham khoâng ñaùy cuûa con ngöôøi "baát tri tuùc" vaäy.
Vaäy Thieåu duïc vaø tri tuùc laø hai phöông thuoác thaàn dieäu cho caên beänh traàm troïng cuûa theá giôùi ngaøy nay, khoâng ai coù theå choái caõi ñöôïc.
C. Keát Luaän.
Keû ngoaøi ñôøi vaø ngöôøi trong ñaïo, muoán ñöôïc haïnh phuùc chaân thaät, thì neân tu haïnh "thieåu duïc" vaø "tri tuùc". Vì thaät söï, nhöõng ngöôøi khoâng quaù ñoøi hoûi veà vaät chaát, thì chaúng heà so saùnh vôùi beà treân; do ñoù, khoâng thaáy mình thieáu thoán veà vaät chaát, neân ít khoå. Hôn nöõa, hoï chæ so saùnh vôùi keû döôùi, thaáy mình khaù giaû, ñaày ñuû hôn, neân deã maõn nguyeän.
Muoán traùnh khoûi tai naïn trong gia ñình vaø xaõ hoäi, moãi ngöôøi treân theá gian naày ñeàu phaûi giöõ phaän thuû thöôøng, ñöøng vöôït quaù khaû naêng cuûa mình. Treân theá giôùi naêm chaâu hieän nay, muoán coù hoøa bình ñeå maø höôûng laïc thuù hoøa bình vónh vieãn, thì cuõng khoâng ngoaøi caùi haïnh "Thieåu duïc" vaø "Tri tuùc" maø ñöôïc.
Minh Quang posted January 25, 2002
