Mục-liên bản hạnh
Hoàng Xuân-Hăn
phiên âm từ bản nôm, hiệu-đính và chú-thích
Dẫn
Sau đây là chuyện đức Bồ-tát Mục-liên soạn bằng Việt-ngữ xưa , theo thể lục-bát, để Phật-tử nhớ và tôn-sùng một vị La-hán có tiếng rất hiếu-hữu, đă cứu mẹ ra khỏi Địa-ngục. Cũng nhờ hành-động của Ngài mà nay có lễ Vu-lan ngày rằm tháng bảy để báo-hiếu cho tổ-tiên.
Bồ-tát người Bắc-Ấn-độ, vốn tên Maudgalyâyana, hoặc Moggalâna. Người Trung-quốc đă phiên ra chữ Hán mà ta đọc là Mục-kiện-liên hoặc gọi tắt là Mục-liên. Mục-liên là một trong mười vị đệ-tử cao nhất của đức Phật. Là con nhà phú-hữu, trái ư với cha mẹ, Ngài đi tu đạo Bà-la-môn, thành bực thầy có tới năm mươi đệ-tử, và nổi tiếng giỏi các phép thần-thông. Nhưng chưa toại ư với đạo-lí ḿnh đă học, Ngài kết bạn với một đồng-chí xá-lị-phất (çariputra) đến kinh-đô Vương-xá-thành (Radjagriha) của nước ḿnh Ma-kiệt-đề (Magadha) để học-hỏi sáu thầy Bà-la-môn nổi tiếng. Nhưng cũng không toại nguyện. Trong sáu thầy ấy, có San-xà-da (Sajaya) mách cho biết rằng thái-tử Thích-ca-mâu-ni (çakyamouni) đă tu đắc-đạo và sắp tới Vương-xá-thành thuyết-pháp. Hai người bèn đợi. Lại có bạn của Xá-lị-phất là Át-bệ (Açvajit) đem đạo-lí của đức Phật kể lại cho nghe, hai người xin qui-y và theo đức Phật, rồi nên hai vị đệ-tử rất cao trong Phật-giáo. Đức Phật đă rất chú-trọng đến hai người, khẳng-định rằng cả hai sẽ thành Phật, và coi Mục-liên là đệ-tử thần-thông bậc đầu.
Phật-tử đời sau chú-ư nhất vào truyền-thuyết chuyện bà mẹ Mục-liên, tên là Thanh-đề, bị đày vào ngục A-t́ v́ bà có ác-tâm. Mục-liên thương mẹ, bèn xin Phật giúp đi cứu. Phật bảo nhân ngày rằm tháng bảy là ngày chư-tăng "ra hạ" mà làm lễ trai-đàn xin chư-tăng cầu xá tội cho mẹ. Phật lại cho một cái gậy bít thiếc có phép mở cửa khi gậy gơ vào, và Phật trỏ cho Mục-liên biết mẹ bị giam ở ngục nào? Nhờ vậy, Mục-liên t́m được nơi mẹ bị đày; rồi nhờ ngục-tốt gọi mẹ ra nhận mặt. Thanh-đề nói không có con nào tên Mục-liên. Mục-liên phải giải-thích rằng đó là hiệu sau khi tu chứng-quả. Mẹ mừng và ra ngục với con. Mục-liên mời mẹ ăn chuối. Bà bóc vỏ, vứt xuống đất, những tù-nhân khác muốn lượm ăn. Bà bèn lấy chân dày cho nát. Con biết mẹ c̣n nghiệp-chướng; ḷng buồn, nhưng cũng làm phép dâng mẹ bát cơm trắng. Mẹ mừng, và ăn cơm; nhưng khi cơm sắp vào miệng th́ lại hoá ra than. Phật cũng không độ được kẻ ác-tâm; Thanh-đề lại phải luân-hồi làm kiếp chó để tự-tu thêm. Nhờ con tu-hành, chư-tăng giúp cứu, ba năm sau, bà mới trở lại kiếp người.
Văn-kiện sau đây kể lại chuyện nầy bằng quốc-âm, thể lục-bát dễ hiểu, dễ nhớ để giáo-hoá phật-tử nước ta. Giá-trị bản văn không hơn những chuyện cổ-tích bằng văn lục-bát đời Lê c̣n lại ngày nay. Chữ vần nhiều nơi chọn vụng. Quí là về phương-diện cổ-ngữ Việt. Trong chính-văn ngắn-ngủi , chỉ có 162 vế (1134 từ) mà văn-bản c̣n giữ được khá nhiều từ cổ (tôi viết tắt bằng ám-hiệu "t.c." trong ṿng đơn), hoặc nghĩa cổ, hoặc âm cổ bằng cách đổi âm trắc ra âm bằng (tôi viết tắt bằng ám-hiệu "b.â." trong ṿng đơn).
Một tính-cách khác của Phật-giáo đời Lê cũng thấy trong văn nầy: ấy là "Tam giáo tĩnh hành": những quan-niệm Lăo và Khổng được ghép vào trong chuyện Phật-giáo. Ví như nói đến lễ Trung-nguyên, tức rằm tháng bảy, nói đến chữ Nhân trong cách xử-thế, lại không quên ơn Vua và chúc nước vững-bền.
Tuy văn-bản nôm không mang thời-điểm khắc, nhưng chữ nôm cổ, từ-ngữ cổ vẫn c̣n. Vả lại tôi được thấy bản in nầy đóng cùng với một sách khác có tựa khắc năm 1731 (Vĩnh-thọ tam niên), một loại sách có chữ nôm mà tự-dạng c̣n mới hơn, dùng bởi các thiền-sư Tam-giáo để làm những lễ trai-đàn (tên sách là Công-văn dịch đ́nh bài-biện các đàn). Tôi nghĩ rằng văn-bản nầy đáng được coi là khắc tự đời Lê, trước 1731. Chữ khắc khá chính-xác, tuy rằng cũng có chữ không thành h́nh hoặc lầm ra chữ khác. Có chữ mà tôi chữa v́ chắc sai hoặc nghi sai, th́ tôi sẽ dùng ám-hiệu "ng." trong ṿng đơn, nghĩa là: nguyên là. Trong bản phiên-âm, tôi cũng chú-giải những từ tối nghĩa, viết bằng chữ xiên trong ṿng đơn liền sau những chữ ấy. Tôi cũng sẽ xếp các từ được chú-giải ấy vào một phần tự-vựng đặt cuối sách. Sau các từ, sẽ có những số mă trỏ vế mang từ ấy và có chữ mang cả chú-thích nữa. sau nầy, nếu có nhịp, tôi sẽ phiên âm bài tựa sách Cung văn dịch đ́nh bài biện các đàn và cho phụ vào đây.
Ngày 4 tháng 9 năm 1994, PL 2538
Hoàng Xuân-Hăn
Mục-liên tu đạo
1 Tích xưa Đức Bụt Mục-Liên
Thương mẹ t́m đến Tây-thiên tu-hành
Ba năm chứng-quả viên-thành
Một bát một ḿnh nhẫn-nhục từ-bi
Mẹ ác bị đày
5 Thanh đề (tên mẹ) từ thủa sinh-li (sinh ra)
Tội nặng, sa ngục A-t́ khốn thay!
Diêm-vương đôi-hỏi (vặn tra) đ̣i ngày (nhiều ngày)
Dương-gian thiện ác, biết hay ca (t.c.: tại) ḷng
Khán-quan kiểm-bộ tiên-đồng (kẻ coi sổ giữ ngục)
10 Mở sổ ṛng-ṛng biết sự ngay gian
Thanh-đề nết ở đá-đoan (t.c. đa-doan)
Thấy người đói khát cơ-hàn chẳng thương
Sát-hại lục-súc ngưu dương (trâu dê)
Tổn tha vật-mệnh (sinh-mệnh chúng), phỉ (nhạo) thường báng tăng
15 Cho nên quả-báo chẳng hằng (quái gở)
"Nhị tác nhị thụ" (mầy làm mầy chịu), đọa chưng (rơi vào) U-đồ (đường tối: Âm-phủ)
Mục-liên t́m mẹ
Con t́m mười cửa Phong-đô
Chẳng thấy từ-mẫu, biết hồ (biết là) làm sao
Trở về bạch Bụt thấp cao:
20 ((C̣n có ngục nào, vâng phép lại đi ))
Bước qua khỏi dặm Bách-ḱ
Coi thấy cửa ngục thành-tŕ ghê thay!
Tích-trượng (gậy bít thiếc) cầm ở ca (t.c: 8) tay
Gơ vào cửa ngục, mở bày song-song
25 Ngưu-đầu ngục-tốt (kẻ giữ ngục có đầu trâu) tây đông
Vâng phép đều cùng phóng xá tội-nhân
Thấy mẹ khổ-hải (bể khổ) trầm-luân
Bằng dao cắt ruột mười phần quặn đau
Thanh-Đề mới bảo trước sau:
30 (( Mẹ phải cơ-cầu (đói khổ), nhiều nỗi gian-nguy
(( Từ ngày thác xuống Âm-ti
(( Mẹ phải cầm ngục A-t́ khốn nay
(( Ơn con báo-bổ làm chay
(( Phá được ngục nầy, mẹ mới thoát thân
35 (( Chẳng c̣n bén chút phàm-trần
(( Tổ-tiên nội ngoại, song-thân hoà đồ (tất cả)
(( Được ngồi cửu-phẩm (cao chín bậc) Tiên-đô
(( Tống-thực Thiên-trù (bếp Trời cho ăn), hỉ-xả từ-bi ))
Cứu mẹ khỏi tù
Mục-Liên thủa ấy mới ( ra? ng. là) đi
40 T́m chẳng thấy mẹ, ngồi th́ hoà (cả) lo
Mười tám cửa ngục rạc (t.c. giam) tù
Thương mẹ thay là! T́m chẳng thấy đâu
Ḍng-ḍng nước mắt thấm bâu (t.c.tay áo; ng: dâu)
(( Mẹ ơi mẹ hởi! ở đâu Thương nầy! ))
45 Bụt bảo Mục-Liên rằng bay (t.c. như vầy) :
(( Mẹ Ngươi bấy-chầy (bấy lâu) cầm ở Phong-đô
(( Mười tám cửa ngục rạc tù
(( Non cao cồn-cộn, Phong-đô rái dàng (đáng sợ) ! ))
Mục-Liên coi thấy chẳng đang
50 Tay cầm tích-trượng gơ ngang cửa tù
Thanh-Đề ra hỏi sự-do:
(( Người nào hay đến Phong-đô chốn nầy? ))
Mục-Liên thưa lời rằng bay (45)
(( Tớ đi t́m mẹ chốn nầy, là Nuôi (t.c. thưa Ông)
55 (( Bụt đă bảo tớ mọi lời
(( Ơn Nuôi (t.c. Ông, Bà) đ̣i bảo mẹ nầy ra đây ))
Quỉ-sứ (ng: Ơn sứ) vào bảo một giây (chóng):
(( Có Mục-Liên Thầy t́m mẹ phu-nhân ))
Thanh-Đề măng (t.c. nghe) tiếng, than thân:
60 (( Mục-Liẽn tên ấy, phu-nhân khôn (khó) nh́n
(( Dương-gian, là vóc (thân) con min (t.c. ta)
(( Tên th́ (ng: ngày) chẳng phải Mục-Liên đâu là ))
Quỉ-sứ khi ấy lại ra:
(( Mục-Liên chẳng phải con bà thân-sinh ))
65 Mục-Liên lại bảo phân-minh
Dẫn-dụ sau trước chân-t́nh cho hay:
(( Mẹ sinh ra vóc (61) thật rày
(( Xuất-gia làm Thầy, cải hiệu Mục-Liên
(( Đêm ngày thương mẹ đi t́m
70 (( Bụt cho một trượng tích-kim (thiếc) con gầy (gậy b.â.)
(( Thấy vậy t́m đến chốn nầy
(( Ơn Nuôi (56) ngày rày bảo Mẹ ra đây ))
Quỉ-sứ vào bảo một giây (57)
Thanh-Đề mừng giă các rày tù-nhân:
75 (( Con tôi có nghĩa thập-phân (hoàn-toàn)
(( Xin ra cho biết, kẻo phần đợi trông ))
Thanh-Đề ra cửa Đông-phong
Mục-Liên coi thấy cúc-cung (cúi ḿnh) tạ-từ
Đôi hàng nước mắt bằng mưa
80 Ôm mẹ hoà (t.c.mà) khóc qua ư (t.c.quá chừng) thương nầy:
(( Th́-vần (vận b.â.) quả-báo chẳng tây (t.c.tư, riêng)
(( Nhị tác nhị thụ" (16), ai rày chịu cho
(( Bấy-chầy (46) Mẹ thác Phù-Đồ (Âm-phủ)
(( Mẹ ôi! Quả-báo Phong-Đô nhật-dà (dạ b.â.: đêm ngày)
85 (( Áo-ăn (ăn-mặc) làm thấy xấu-xa
(( Ba năm tù-rạc thật là gian-nguy
(( Bây-giờ chẳng có của chi
(( Th́-trân quả-thực (trái ngon đúng mùa) Mẹ th́ xá (t.c.hăy) ăn))
Mẹ c̣n tính ác
Ḷng (mẹ) c̣n toan ( nghĩ ) dữ làm ngần (t.c.quen)
90 Ăn chuối bỏ vỏ; tù-nhân ăn mày
Chẳng cho, lấy chân đạp dày
Mục-Liên coi thấy, thương thay cong (t.c.:trong) ḷng:
(( Thể-âu (t.c.hẵn là) quả-báo làm xong (t.c.thật thế)
(( Ước làm sao khỏi thoát ṿng u-minh ))
95 Mục-Liên niệm-cứu hương-kinh
Hoá bát cơm trắng, hoá h́nh mẹ ăn
Thanh-Đề chịu chẳng làm ngần (89)
Và chưa đến miệng, cơm rày (liền ?) ra than
Mục-Liên nước mắt hoà (t.c.cả) chan (đầy)
100 (( Mẹ ơi mẹ hởi! Bàn-hoàn (bâng-khuâng) thương thay!
(( Thể-âu (93) quả-báo c̣n chầy (t.c.lâu)
(( Mẹ con nhiều nỗi đắng cay trăm đường ))
Mẹ bị thêm kiếp chó
Thanh-Đề chịu những tư-lương (lí-luận)
Đọa làm thân chó, chực trường (dài) ba năm
105 Ḍng ḍng nước mắt chiêu đăm (t.c.tả hữu)
Chịu làm thân chó cổ câm (kim) khác loài
No (t.c.đủ) ngày mới được làm người
V́ chưng quả-báo chẳng sai đâu là
Thụ tội khốn-khổ ai qua
11O Rày mới cốc (t.c.:biết) tính, sự nầy biết hay
Nhớ ơn có Mục-Liên Thầy
Minh tâm kiến tính (rơ tâm thấy tính) thuả nầy ai qua
Dựng làm Thủy Lục trai-gia (lễ chay thủy bộ)
Kim-ngân châu-báu phát ra làm ngần (89)
115 Trước là báo đức từ-thân
Sau là Thất-tổ (bảy đời trên cha) trầm-luân hoá-hồn
Mục-liên cứu mẹ
Cùng nhờ Đại-Pháp Không-môn
Bao nhiêu hoành-mệnh (sinh mệnh) đẳng-hồn thoát ra
Tụng kinh liên-tiếp nhật-dà (84)
120 Khai phương (mở lối), phá ngục khắp hoà (cả) làm nơi (các chỗ)
Chuyển luân (quay bánh xe) Pháp, trống vang trời
Thỉnh Thập-phương Phật hộ nơi chứng-đàn (đàn cầu xin)
Thinh-văn (đệ-tử được nghe Phật) Bồ-tát hai bên
Đồng trợ công-đức mạn-viền (viên b.â: đầy đủ) thuả nay
125 Tụng kinh Huyết-bồn (tên kinh gán cho Mục-liên) khi nay
Trung-Nguyên (lễ rằm tháng bảy) xá tội thoát rày Phong-Đô
Bao nhiêu địa-ngục lao-tù
Cùng được thoát cả Tiên-đô thanh-nhàn
Mục-Liên cứu mọi người
Mục-Liên nhớ đức Từ-nhan
130 Măn-viên (124) bát-độ (dựng đặt) trai-đàn tiến-tu
Huyết-bồn (125) đẳng chúc Cửu-Ngu (chín đời si-mê?)
Nhiễu đàn tam táp (đi quanh đàn ba ṿng) Phong-Đô rành-rành
Bao nhiêu tù-ngục lạc-h́nh (trại giam)
Bụt liền xá tội, siêu-sinh làm ngần (89)
135 Thanh-Đề từ ấy thoát thân
Khỏi loài cầm thú cổ-câm (kim) từ rày
Nhờ ơn có Mục-Liên Thầy
Các các môn ngục đều rày hoá Tiên
Ai ai hưởng lộc tự-nhiên
140 Thất- tổ Cửu-huyền (chín đời trước) đều được hoá sinh
Lễ trung-nguyên và ḍng tam-giáo
Cam-lồ (sương ngọt) nước rưới tĩnh-thanh (trong-trẻo)
Làu-làu kim-tướng (ḿnh Phật) toạ b́nh (màn che) liên-hoa
Thiều (đàn), tiêu (sáo), nhạc vỗ, xướng ca
Bảy hàng cây báu rà-rà nở đua
145 Trung-Nguyên (126) phóng-xá lao tù
Mục-Liên tiếp-dẫn, Diêm-phù sạch không
Từ rày đắc đạo thành công
Muôn năm hưởng phúc, Quốc-trung khoẻ bền
Viên-dung (thông suốt) báu-phiệt (bè từ-bi) vạn tuyền
150 Hữu tội, vô tội, thoát liền lâng-lâng
Thủy thanh (nước trong) nguyệt hiện trừng-trừng (suốt suốt)
Một cơn gió thổi quét chưng (t.c. ấy) bụi trần
Ai ai đội đức Hoàng-ân (nhà Vua)
Thập-bát địa-ngục làm ngần (89) hỉ-hoan
155 Ngưu-đầu, mă-diện thiên ban (ngh́n thứ quỉ giữ ngục)
Đều th́ phóng-xá khải-hoàn (thắng về) Thiên-quân (đồn Trời)
Khuyên người thiện-tín xa gần
Xá (t.c.hăy) tu cho chín, chữ nhân chớ dời
Độc dữ quả-báo vô-sai
160 Ai hoà (t.c.mà) giữ được, ấy mai được tuyền
Hạnh nầy truyền để thiên niên (ngh́n năm)
162 Mục-Liên thành Phật, thành Tiên chép làm ./.
Nam Mô A-di-đà Phật
Thiên-Tử Vạn vạn niên chi thọ
Paris ngày trước Trung-nguyên năm Giáp Tuất
Phật-lịch 2538 (C.l. 1994)
Hoàng Xuân-Hăn phiên-âm từ bản Nôm và chú-thích
Mục - lục
Tiểu-đề số vế từ vế
Mục-Liên tu đạo 4 1
Mẹ ác bị đày 12 5
Mục-Liên t́m mẹ 22 17
Cứu mẹ khỏi tù 50 39
Mẹ c̣n tính ác 14 89
Mẹ bị thêm kiếp chó 26 103
Mục-Liên cứu mọi người 12 129
Lễ Trung-nguyên và ḍng Tam-giáo 22 141
Hết 162 162
Bảng dẫn tiếng cổ
Áo ăn 85
Bạch 19
Bàn hoàn 100
Báo bổ 33
Bay (x Rằng) 45; 53
Bằng 28; 79
Bâu 43
Ca 8; 23
Câm 136
Cầm 32; 46
Cong 92
Cốc 110
Cồn-cộn 48
Cơ-cầu 30
Chan 99
Chầy 46; 83; 101
Chiêu đăm 105
Chưng 16; 152
Chứng 3; 122
Dà 84; 119
Dàng 48
Đá-đoan 11
Đăm (x. Chiêu) 105
Đoạ 16; 104
Đ̣i 7
Đồ 36
Đôi hỏi 7
Gầy (= gậy) 70
Giây(x. Một) 57; 73
Hằng 15
Hoà: cả 36; 40; 99; 120
Ḥa: mà 80
Hồ 18
Khỏe bền 148
Khôn 60
Làm nơi 120
Làm ngần 89; 97; 114; 134; 154
Làm xong 93
Lạc (x. Rạc) 133
Măng 59
Min 61
Một giây 57; 73
No 107
Nuôi 54; 59; 72
Phỉ 14
Qua ư 80
Rạc 41; 47; 86
Rái 48
Sinh li 5
Tây (riêng) 81
Tây đông 25
Toan 89
Tư-lương 103
Thầy 58; 68; 137
Thể-âu 93; 101
Viền (= viên) 124
Vóc 61; 67
Xá 88; 158
Minh Quang posted October 10, 2005
