Gaàn ñaây dö luaän theá giôùi chaán ñoäng veà tin quaân ñoäi Taliban, xöù A-phuù-haõn, tieâu huûy caùc töôïng Phaät coå vaø di tích Phaät giaùo voâ giaù trong xöù hoï. Tuy 90% daân A-phuù-haõn theo ñaïo Hoài vaø khoâng tôùi 1% daân chuùng theo ñaïo Phaät, ñieàu ñaùng ngaïc nhieân laø xöù A-phuù-haõn coù nhieàu di tích chuøa chieàn, töôïng Phaät, baûo thaùp nhaát treân theá giôùi. Thí duï, thaønh phoá Bamiyan coù hai töôïng Phaät ñieâu khaéc tuyeät ñeïp beân söôøn ñoài, cao 55m vaø 35m; nôi ñaây coù hôn 20,000 (hai chuïc ngaøn) ngoâi chuøa vaø tu vieän Phaät giaùoï Baøi vieát naøy thöû tìm hieåu Phaät giaùo ñaõ ñöôïc truyeàn thöøa qua xöù naøy nhö theá naøo, vaø mai moät qua thôøi gian ra sao.

A-phuù-haõn phieân aâm töø chöõ Afghanistan; danh töø Afghan do oâng Alberuni (973-1084) ñaët ra ñeå goïi moät trong caùc saéc daân taïi nôi ñaâî Xöù A-phuù-haõn coù treân 13 saéc toäc nhö Afghan, Tazik, Baluchi, Turk, Mongol, Aryan, v.v ... rieâng saéc toäc Afghan cai trò xöù naøy qua nhieàu theá kyû neân ñaët teân cho xöù laø Afghanistan töø theá kyû thöù 18.

Ngaøy nay, xöù A-phuù-haõn coù dieän tích khoaûng 650,000 caây soá vuoâng, lôùn hôn VN 2 laàn, nhöng daân soá chæ coù 15 trieäu, baèng 1/5 daân soá VN. A-phuù-haõn laø quoác gia ngheøo nhaát treân theá giôùi vôùi toång saûn löôïng moãi naêm treân moãi ñaàu ngöôøi laø $US 200. Quoác kyø A-phuù-haõn goàm coù 2 maàu: maàu ñen töôïng tröng cho truyeàn thoáng daân toäc vaø maàu xanh laù caây töôïng tröng cho Hoài giaùo vì Hoài giaùo hieän laø quoác giaùo cuûa hoï.

A-phuù-haõn naèm treân ñöôøng giao thoâng giöõa caùc quoác gia AÁn Ñoä, Trung Hoa, Nga Soâ vaø Iran. Phía baéc giaùp vôùi Nga Soâ, phía taây vôùi Iran, phía ñoâng-baéc vôùi Trung Hoa, phía nam vaø ñoâng-nam vôùi Pakistan (tröôùc naêm 1948, Pakistan laøm moät trong caùc tieåu bang cuûa xöù AÁn Ñoä). A-phuù-haõn coù nhieàu ngoïn nuùi cao; ngoïn nuùi Hindu-Kush cao treân 4,000m. Khí haäu raát laïnh vaøo ban ñeâm, ban ngaøy raát noùng, coù khi leân ñeán 45 ñoä C. Caùc thung luõng phía baéc coù theå troàng troït neân moät soá ngöôøi haønh ngheà noâng, nuoâi tröøu laáy loâng. Phía nam laø vuøng sa maïc chieám treân 1/4 dieän tích quoác gia; nhöõng ngöôøi soáng ôû mieàn nam soáng ñôøi du muïc, chaên nuoâi deâ vaø ngöïa. Ña soá daân chuùng A-phuù-haõn laøm ngheà laùi buoân (satthavaha), mua haøng hoùa töø nôi naøy vaø baùn ñi nôi khaùc. Hoï thöôøng trao ñoåi haøng hoùa giöõa caùc quoác gia nhö Trung Hoa, Nga Soâ, Iran vaø AÁn Ñoâ Phöông tieän di chuyeån laø xe ñoø, ngöïa, laïc ñaø vì trong xöù khoâng coù taøu hoûa.

Caùc thaønh phoá chính cuûa A-phuù-haõn laø Balkh, Kunduz ôû mieàn taây-baéc; Bamiyan, Kapisa (Begram) ôû mieàn trung, Kandakar ôû mieàn nam, Kabul, Jalalabad, Hadda, Udyana ôû mieàn ñoâng. Caùc nôi naøy ñaõ moät
thôøi laø trung taâm Phaät giaùo neân coù haøng chuïc ngaøn ngoâi chuøa, baûo thaùp vaø töôïng Phaät. Ngaøy xöa, ngöôøi AÁn Ñoä goïi mieàn ñoâng A-phuù-haõn laø xöù Udyana (hay Oddiyana), mieàn trung laø xöù Kapisa vaø
mieàn taây laø xöù Balhika (Balkh).

Theá kyû thöù 7 tröôùc taây lòch, A-phuù-haõn theo ñaïo thaàn löûa (Zoroastrianism). Vua Alexandre ñaïi ñeá xaâm chieám A-phuù-haõn vaøo naêm 329 tröôùc taây lòch. Trieàu ñaïi Kusana trò vì A-phuù-haõn töø theá kyû thöù nhaát cho ñeán khi giaëc Hung Noâ xaâm chieám vaøo theá kyû thöù naêm; cuoái cuøng laø ngöôøi AÛ-raäp cai trò quoác gia naøy töø
naêm 651. Thaønh Caùt Tö Haõn, vua Moâng Coå, ñaùnh A-phuù-haõn trong khoaõng thôøi gian ñaàu theá kyû 13. Marco Polo coù ñi ngang qua A-phuù-haõn vaøo naêm 1273. Vua Aman Allah Khan tuyeân boá A-phuù-haõn ñoäc laäp vaø ñöôïc hai cöôøng quoác Nga Soâ vaø Anh Quoác coâng nhaän vaøo naêm 1921. Nhaø vua bò laät ñoå naêm 1929. OÂng Zacher Chah leân ngoâi naêm 1933, hoaøng töû Daoud leân laøm thuû töôùng naêm 1953 vaø taïo theá caân baèng giöõa hai löïc löôïng Anh Quoác vaø Nga Soâ. Sau ñoù, thuû töôùng Daoud ñaûo chaùnh, laät ñoå cheá ñoä quaân chuû vaø thaønh laäp cheá ñoä coäng hoøa naêm 1973; oâng chuû tröông hieän ñaïi hoùa vaø môû mang xöù sôû nhöng chaúng may, oâng bò nhoùm thaân coäng saûn Nga Soâ aùm saùt naêm 1978. A-phuù-haõn bò ñaët döôùi quyeàn ñoâ hoä cuûa CS Nga Soâ vôùi vò toång thoáng ñöôïc ñaøo taïo taïi Nga laø Najibullah.

Caùc khaùng chieán quaân Mujahideen ra ñôøi vaø choáng laïi cheá ñoä coäng saûn Nga Soâ. Tröôùc söï choáng ñoái maõnh lieät cuûa khaùng chieán quaân A-phuù-haõn, chính phuû CS Nga Soâ baét buoäc kyù hieäp öôùc hoøa bình taïi Geneøve naêm 1987 vaø ruùt quaân coù traät töï ra khoûi A-phuù-haõn töø thaùng 4 naêm 1988 ñeán 15 thaùng 2 naêm 1989.

Khaùng chieán quaân Mujahideen ñaùnh baïi CS Nga Soâ vaø baàu oâng Rabbani leân laøm thuû töôùng ñeå thaønh laäp quoác gia Hoài giaùo. Quaân ñoäi Hoài giaùo Taliban ñöôïc ñaøo taïo taïi Pakistan vaø trôû thaønh ñaûng Hoài giaùo Taliban vaøo naêm 1994; hoï laät ñoå chính phuû Rabbani vaø gieát cheát cöïu thuû töôùng tay sai CS Najibullah. Naêm 1998, chính phuû Hoài giaùo Taliban baét ñaàu chieán dòch taøn saùt ngöôøi daân voâ toäi nhaát laø saéc daân Hazara. Naêm 1998/99, thieân tai ñoäng ñaát xaûy taïi A-phuù-haõn, laøm cheát treân 4,000 ngöôøi vaø 30,000 ngöôøi laâm vaøo caûnh maøn trôøi chieáu ñaát. Naêm 2001, chính phuû Taliban buoân ma tuùy ñeå mua suùng oáng nhaèm muïc ñích tieâu dieät daân Hazaras vaø phaù huûy caùc töôïng Phaät, chuøa chieàn trong xöù. Ngaøy nay, A-phuù-haõn bò ñaët döôùi cheá ñoä ñoäc taøi Hoài giaùo trò.

Hai anh em Tapissu & Bhallika

Taùm tuaàn leã sau khi Ñöùc Phaät ñaéc ñaïo taïi Boà Ñeà Ñaïo Traøng vaøo ngaøy raèm naêm 588 tröôùc taây lòch, hai anh em laùi buoân Tapissu (anh) vaø Bhallika (em) treân ñöôøng veà xöù Uttara (moät trong caùc tænh cuûa xöù A-phuù-haõn ngaøy nay) ñaõ daâng cuùng Ñöùc Phaät baùnh boät troän vôùi maät ong (Madhugolaka). Sau khi Ñöùc Phaät thoï thöïc xong, hai ngöôøi xin Ñöùc Phaät laøm leã quy y nhò baûo (xin nöông veà Phaät, Phaùp vì luùc ñoù chöa coù Taêng). Ñoù laø hai ngöôøi cö só Phaät giaùo ñaàu tieân treân theá giôùi. Tröôùc khi töø giaõ, hai ngöôøi xin Ñöùc Phaät taëng cho vaät gì ñeå laøm kyû nieäm, Ñöùc Phaät caét taùm sôïi toùc vaø moùng tay taëng cho hai oâng. Khi veà ñeán
queâ nhaø, hai ngöôøi xaây baûo thaùp ñeå toân thôø taïi Asitanjana laø thuû ñoâ cuûa tænh Kamsa thuoäc xöù Uttaraï Ngaøi Huyeàn Trang keå laïi coù ñeán nôi ñaây ñeå ñaûnh leã xaù lôïi vaø thaáy baûo thaùp phaùt ra haøo quang maàu xanh döông vaøo ngaøy raèm thoï giôùi (Uposatha).

Khoâng bao laâu, hai anh em Tapissu vaø Bhallika trôû laïi AÁn Ñoä ñeå nghe Ñöùc Phaät thuyeát phaùp taïi thaønh Vöông Xaù (Rajagaha); ngöôøi anh Tapissu chöùng ñaéc Nhaát Lai, ngöôøi em Bhallika xuaát gia vaø ñaéc thaønh ñaïo quaû A-la-haùn. Keá ñoù, hai ngöôøi trôû laïi queâ nhaø vaø taïo döïng ngoâi chuøa phaät giaùo ñaàu tieân taïi thaønh phoá Ballika (Balkh), xöù A-phuù-haõn, ñeå truyeàn baù ñaïo phaùp. A-phuù-haõn laø quoác gia duy nhaát ñöôïc bieát ñeán Phaät phaùp do chính ngöôøi daân baûn xöù mang veà chöù khoâng do chö taêng AÁn Ñoä truyeàn sang.

Ngaøi Huyeàn Trang coù ghi caùch thaønh phoá Balkh khoaûng 50 daëm (50 lí) veà höôùng taây-baéc coù thaønh phoá Ti-wei (laø nôi ngaøi Tapassu cö nguï) vaø khoaûng 40 daëm veà höôùng baéc coù thaønh phoá Po-li, (laø nôi ngaøi Bhallika ôû). Moãi nôi ñeàu coù baûo thaùp thôø xaù lôïò Teân cuûa ngaøi Bhallika laáy töø teân cuûa thaønh phoá Ballika (Balkh).

Coù nôi ghi ôõ ñaïo Phaät ñaõ ñeán Mieán Ñieän trong thôøi Ñöùc Phaät coøn taïi theá, do hai thöông nhaân (Tapissu vaø Bhallika) töø AÁn Ñoä mang tôùò Nhöõng vò naøy mang theo caû toùc Phaät, ngaøy nay ñöôïc giöõ trong ñeàn Shwe-Dagon taïi Rangun Töï (Chaân Nguyeân Nguyeãn Töôøng Baùch, Töø Ñieån Phaät Hoïc, Nhaø Xuaát Baûn Thuaän Hoùa, Hueá, 1999, tr. 327). Ñieàu naøy cho thaáy coù theå hai vò naøy ñaõ taëng moät vaøi sôïi toùc Phaät cho xöù Mieán Ñieän treân ñöôøng ñi buoân vaø cuõng coù theå hoaøng gia Mieán Ñieän ñaõ cung thænh caùc sôïi toùc ñeå thôø
sau naøy.

Vua Ba-tö-naëc (Prasenajit) cuûa xöù Kosala coù moät hoaøng töû teân Tyø-löu-ly (Viruddhaka), veà sau noåi loaïn choáng laïi oâng. Meï cuûa vò hoaøng töû laø con gaùi cuûa Mahanama doøng Thích Ca vaø baø ngoaïi cuûa hoaøng töû laø moät noâ tyø. Khi cöôùi baø meï cuûa Viruddhaka, vua Ba-tö-naëc khoâng bieát baø laø con cuûa moät noâ tyø. Ñeán luùc lôùn leân, nghe ngöôøi trong thaân toäc Thích Ca noùi laïi thì laáy laøm töùc giaän, hoaøng töû Viruddaka môùi quyeát ñònh traû thuø baèng caùch ñem quaân tieâu dieät hoaøng thaân quoác thích doøng hoï Thích Ca. Moät soá ngöôøi chaïy leân xöù A-phuù-haõn ñeå laùnh naïn. Moät trong nhöõng ngöôøi naøy leân laøm vua taïi Udyana (Jalalabad), con cuûa vò naøy laø hoaøng töû Uttarasena coù mang theo xaù lôïi Phaät (xöông soï), neân nhaø vua môùi cho xaây baûo thaùp
ñeå toân thôø nôi ñaâî Vaøo theá kyû thöù 7, ngaøi Huyeàn Trang coù ñeán nôi ñaây ñeå ñaûnh leã. Ngaøi Huyeàn Trang coù gaëp moät vò vua taïi Bamiyan, moät trong caùc con chaùu cuûa doøng hoï Thích Ca, tieáp ñoùn ngaøi raát troïng theå. (Kinh ñoâ coù theå ñaõ dôøi töø Udyana ñeán Bamiyan trong khoaûng ñaàu theá kyû taây lòch). Caùc nhaø khaûo coå ñaõ tìm thaáy nhieàu bình ñöïng xaù lôïi Phaät taïi Hadda, gaàn Jalalabad. Nhö vaäy, Ballika laø nôi ñaàu tieân ñaõ tieáp nhaän Phaät giaùo; keá ñoù laø Udyana (hay Jalalabad).

Ba thaùng sau khi Ñöùc Phaät nhaäp dieät taïi Caâu-thi-na (Kusinara) ôû AÁn Ñoä, vì sôï giaùo phaùp bò mai moät qua thôøi gian neân 500 vò tröông laõo (thaùnh taêng) taäp hoïp taïi thaønh Vöông Xaù (Rajagaha) ñeå truøng tuïng lôøi Phaät daïy. Ñaây laø kyø keát taäp laàn thöù nhaát döôùi söï chuû toïa cuûa ngaøi Ma-ha Ca-dieáp. Ngaøi Ananda laäp laïi lôøi Phaät daïy veà tuïc ñeá, ngaøi Upali veà giôùi luaät, ngaøi Ma-ha Ca-dieáp veà chaân ñeá. Moät traêm naêm sau, chö taêng taäp hoïp taïi thaønh Tyø-xaù-lò (Vesali) ôû AÁn Ñoä ñeå toå chöùc kyø keát taäp laàn thöù hai. Laàn naøy, söï tranh chaáp veà 10 ñieåm giöõa ñaïi ña soá chö taêng treû vaø chö vò tröôûng laõo baét ñaàu manh nha nhöng chöa traàm troïng nhôø taøi kheùo leùo daøn xeáp cuûa thaùnh taêng Sambhuta Sanavasi. Ngaøi laø vò sö raát lôùn tuoåi cuõng laø ñeä töû cuûa ngaøi Ananda. (Sana laø daây gai, ngaøi coù teân naøy vì y cuûa ngaøi may baèng daây gai). Ngaøi Huyeàn Trang coù thaáy aùo caø sa 9 maûnh cuûa ngaøi Sambhuta Sanavasi ñöôïc toân thôø taïi Bamiyan).

Möôøi ñieåm tranh chaáp veà giôùi luaät goàm coù:

1 - khoâng ñöôïc tröõ thöùc aên töø ngaøy naøy qua ngaøy khaùc;
2 - phaûi aên ñuùng ngoï ;
3 - aên roài, ñaõ ñöùng daäy khoâng ñöôïc ngoài laïi aên nöõa;
4 - khi ñi qua caùc laøng maïc, coù ngöôøi daâng cuùng caùc thöù vaät duïng, neáu aên roài khoâng ñöôïc nhaän, maø coù nhaän thì phaûi ñem cho keû khoù;
5 - quaù tröa, thì khoâng duøng gì caû duø laø söõa hay maät ong cuõng vaäy;
6 - khoâng ñöôïc uoáng röôïu;
7 - chaên, maøn phaûi coù kích thöôùc nhaát ñònh, khoâng ñöôïc heïp quaù hay roäng quaù;
8 - ñaõ xuaát gia, khoâng ñöôïc ñaøm thoaïi ñeán nhöõng vieäc theá tuïc;
9 - khi ban boá ñieàu gì, phaûi coù söï thoûa thuaän cuûa toaøn theå Taêng giaø môùi ñöôïc thi haønh;
10 - khoâng ñöôïc tích tröõ tieàn baïc.

Chö vò tröôûng laõo gìn giöõ 10 giôùi treân ñaõ ñöôïc nghò quyeát trong kyø keát taäp laàn thöù nhaát vaø laäp thaønh tröôûng laõo boä. Ñaïi ña soá chö taêng treû chuû tröông caûi tieán, khoâng y theo 10 giôùi ñaõ ñònh vaø laäp thaønh ñaïi chuùng boä (coù teân ñaïi chuùng vì chö taêng treû ñoâng hôn caùc vò tröôûng laõo).

Maëc duø coù söï phaân phaùi trong Phaät giaùo nhöng chö taêng giöõa caùc toâng phaùi soáng raát hoøa hôïp; moãi nhoùm töï choïn vaø tu hoïc theo giaùo lyù thích hôïp vôùi caên cô cuûa mình. Chö taêng ñaïi chuùng boä baét ñaàu ñi leân mieàn baéc (A-phuù-haõn) ñeå truyeàn baù Phaät phaùp vaø soáng hoøa hôïp cuøng vôùi moät vaøi toâng phaùi tröôûng laõo boä ñaõ
ñeán nôi ñaây töø thôøi Ñöùc Phaät coøn taïi theá.

Hai traêm naêm sau khi Ñöùc Phaät nhaäp dieät (naêm 274 tröôùc taây lòch), vua A Duïc (269-232 tröôùc taây lòch) toå chöùc kyø keát taäp laàn thöù ba taïi Pataliputta (Patna ngaøy nay) döôùi söï chuû toïa cuûa thaùnh taêng Muïc-kieàn-lieân-tuñdeà (Moggaliputta). Laàn naøy, lôøi truøng tuïng ñöôïc ghi cheùp baèng tieáng nam Phaïn (Pali) goàm coù ba taïng kinh: taïng kinh (tuïc ñeá), taïng luaät (giôùi), taïng luaän (chaân ñeá).

Vua A Duïc uûng hoä tröôûng laõo boä, ngaøi ñaõ cho quaân ñoäi baûo veä chö taêng tröôûng laõo boä ñi leân mieàn baéc ñeå truyeàn baù ñaïo phaùp. Ngaøy nay, caùch thaønh phoá Kandahar (A-phuù-haõn) 20 km, coù nôi goïi laø Danda töùc laø quaân ñoäi, hay Skandhavara töùc laø nôi ñoùng quaân cuûa vua A Duïc.

Kinh saùch keå laïi hai vò thaùnh taêng Majjhantika vaø Maharakkshita thuoäc tröôûng laõo boä ñaõ leân taän mieàn ñoâng (Udyana) vaø mieàn trung (Yona) A-phuù-haõn ñeå truyeàn baù giaùo phaùp. Vua Aravala ñaõ xin quy y
Tam Baûo sau khi nghe ngaøi Majjhantika thuyeát phaùp. Hôn 170,000 ngöôøi xin quy y Tam Baûo vaø 10,000 ngöôøi xin xuaát gia cuøng vôùi thaùnh taêng Maharakkshita. Ngaøi Yona Dhammarakkhita, ngöôøi A-phuù-haõn, ñaõ laøm leã xuaát gia cho treân 37,000 ngöôøi daân baûn xöù. Lòch söû cho bieát tröôûng laõo boä phaùt trieån taïi caùc nôi nhö Balkh, Kandahar vaø Kapisa (thuû ñoâ cuûa vua Ca-uy-saéc-ca).

Saùu traêm naêm sau khi Ñöùc Phaät nhaäp dieät (theá kyû thöù nhaát taây lòch), vua Ca-uy-saéc-ca (Kaniska) cuûa xöù A-phuù-haõn noi theo vua A Duïc toå chöùc kyø keáp taäp laàn thöù töï Vì söï baát ñoàng traàm troïng giöõa chö taêng tröôûng laõo boä vaø ñaïi chuùng boä, nhaát laø vua Ca-uy-saéc-ca chòu aûnh höôûng cuûa ñaïi chuùng boä neân ngaøi cho
pheùp chö taêng ñaïi chuùng boä ñöôïc pheùp toå chöùc rieâng taïi Kundalavana ôû Kasmir. Vì toâng phaùi Nhaát thieát höõu boä (Sarvastivada) ñaõ coù maët ôû nôi ñaây töø tröôùc neân laàn naøy kinh ñieån cuûa Nhaát thieát höõu boä vaø ñaïi chuùng boä cuøng ñöôïc ghi cheùp baèng tieáng baéc Phaïn (Sanskrit). Vì kinh ñieån Nhaát thieát höõu boä laø neàn taûng cuûa kinh ñieån ñaïi chuùng boä neân söï dieãn dòch kinh ñieån nam Phaïn (Pali) vaø baéc Phaïn (Sanskrit) coù phaàn hôi khaùc.

Thí duï, taïng Luaän Baéc Phaïn thuoäc Nhaát thieát höõu boä goàm coù 7 boä kinh ñeàu do chö vò thaùnh taêng thuyeát:

- Dò moân tuùc luaän do ngaøi Xaù-lôïi-phaát thuyeát;
- Phaùp uaån tuùc luaän do ngaøi Muïc-kieàn-lieân thuyeát;
- Thi thieát tuùc luaän do ngaøi Ñaïi-cañieãn-na thuyeát;
- Thöùc thaân tuùc luaän do ngaøi Ñeà-baø-thieát-ma thuyeát khoaûng 100 naêm sau khi Phaät nhaäp dieät;
- Giôùi thaân tuùc luaän do ngaøi Theá-höõu thuyeát khoaûng 500 naêm sau khi Phaät nhaäp dieät;
- Phaåm loaïi tuùc luaän do ngaøi Theá-höõu thuyeát khoaûng 500 naêm sau Phaät nhaäp dieät;
- Trí phaùt luaän do ngaøi Ca-ña-dieãn-ni-töû saùng taùc sau khi Phaät dieät ñoä 400 naêm vaø Ñaïi tyø baø sa luaän do 500 thaùnh chuùng thaûo luaän sau khi Phaät dieät ñoä khoaûng 600 naêm.

Vaøo theá kyû thöù 4 taây lòch, boà taùt Theá Thaân (Vasubandhu) nghieân cöùu nghóa lyù Taïng Luaän Sankrit laäp thaønh boä kinh A-tyø-ñaït-ma Caâu Xaù Luaän (Abhidharmakosa Sastra). Boä kinh naøy trôû thaønh heä thoáng
caên baûn cuûa Duy Thöùc Hoïc, coøn ñöôïc goïi laø Phaùp Töôùng Toâng hay Duy Thöùc Toâng (Cittamatra).

Taïng Luaän Nam Phaïn thuoäc tröông laõo boä goàm coù 6 boä kinh ghi cheùp lôøi Phaät daïy vaø boä Kathavatthu (Ñieåm tranh luaän) do ngaøi Muïc-kieàn-lieân-tu-ñeà thuyeát trong kyø keát taäp laàn thöù ba taïi Pataliputta.

Phaùp tuï;
Phaân bieät caùc phaùp;
Giôùi luaän;
Chæ danh caù tính;
Ñieåm tranh luaän;
Song luaän;
Duyeân heâ

Tam taïng kinh ñaïi chuùng boä coøn ñöôïc bieát döôùi danh töø ñaïi taïng kinh vaø ñöôïc phaân chia theo 12 ñeà taøi (thaäp nhò boä phaän giaùo):

Tu-ña-la (Sustram): Kheá kinh;
Kyø-ñaï (Geyam) : ÖÙng tuïng;
Hoøa-giaø-la-na (Vyakaranam) : Thoï kyù;
Giaø-ñaø (Gatham) : Loái keä ;
Öu-ñaø-la (Udanam) : Töï thuyeát;
Ni-ñaø-na (Nidana) : Lyù nhaân duyeân;
A-ba-ñaø-na (Avadanam) : Thí duï ;
Y-ñeá-muïc-ña-gia (Itivrttakam): Baûn söï (Chöùng quaû);
Xa-ñaø-gia (Jatakam): Tuùc sanh truyeän;
Tyø-phaät-löôïc (Vaipulyam) : kinh Phöông Quaûng (Lyù thaâm saâu);
A-phuø-ñaø-ñaït-ma (Addhutadharmah) : Vò taèng höõu, Thaàn löïc;
Öu-baø-ñeà-xaù (Upadsah) : Luaän nghi

Vaøo theá kyû thöù 2 taây lòch, Phaät giaùo tröôûng laõo boä coù boä kinh ghi laïi lôøi ñoái thoaïi veà chaân ñeá giöõa vua Mehinda, xöù Udyana (A-phuù-haõn) vaø tyø khöu Na-tieân (Nagasana) taïi thuû ñoâ Sahkot, gaàn bieân giôùi A-phuù-haõn vaø Pakistan; ñoù laø kinh Na-tieân Vaán Ñaùp maø haàu heát caùc nhaø hoïc Phaät ñeàu bieát ñeán.

Caùc boä kinh ñaïi taïng baèng tieáng baéc Phaïn (Sanskrit) ñaõ bò ngöôøi Hoài tieâu huûy töø theá kyû thöù 7. Nhôø caùc dòch giaû, cao taêng ñaõ dòch ñaïi taïng kinh töø baéc Phaïn sang tieáng Trung Hoa, Taây Taïng, v.v... neân ngaøy nay, chuùng ta chæ coù ñaïi taïng kinh baèng tieáng Trung Hoa, Taây Taïng v.v... Ñieàu ñaùng tieác laø Phaät giaùo VN chöa coù ñaïi taïng kinh ñöôïc dòch ra tieáng Vieät.

Vì caùc quoác gia naèm ôû phöông nam AÁn Ñoä nhö Tích Lan, Thaùi Lan v.v... theo tröôûng laõo boä neân coù danh töø nam toâng; caùc quoác gia naèm ôû phöông baéc AÁn Ñoä nhö Taây Taïng, Trung Hoa, Ñaïi Haøn, Nhaät Baûn v.v. theo ñaïi chuùng boä neân coù danh töø baéc toâng. Vì tröôûng laõo boä y theo kinh ñieån cuûa kyø keát taäp laàn ñaàu neân
coù teân laø Phaät Giaùo Nguyeân Thuûy; giaùo lyù ñaïi chuùng boä ñaët troïng taâm treân boà ñeà taâm (loøng töø bi) neân coù teân ñaïi thöøa; chieác xe lôùn cöùu khoå chuùng sanh (thuyeàn töø moät laù vôi vôi, beå traàn chôû heát maáy ngöôøi traàm luaân).

Maëc duø ñaïo Phaät laø quoác giaùo cuûa xöù A-phuù-haõn nhöng vôùi tinh thaàn töø bi vaø trí tueä, y theo vua A Duïc (AÁn Ñoä), vua Ca-uy-saéc-ca (A-phuù-haõn) ñaõ ban haønh caùc ñaïo luaät bình ñaúng toân giaùo vaø tröøng trò nhöõng ngöôøi gieát haïi nhöõng ngöôøi khaùc toân giaùo cuûa mình. Phaät giaùo ñöôïc trieàu ñaïi Kusana baûo veä taïi A-phuù-haõn cho ñeán theá kyû 5, sau ñoù bò ngöôøi AÛ-raäp theo ñaïo Hoài tieâu dieät; lôùp bò gieát, lôùp bò caûi ñaïo neân ngaøy nay khoâng coøn vò sö naøo taïi A-phuù-haõn.

Toùm laïi, Jalalabad laø trung taâm ñaïi chuùng boä (Mahasanghikas), Kabul laø moät trong caùc trung taâm Nhöùt thieát höõu boä (Sarvastivada), Kapisa (Begram) laø thuû ñoâ vua Ca-uy-saéc-ca (Kaniska), Bamiyan coù hai töôïng Phaät tuyeät ñeïp khaéc beân söôøn ñoài vaø laø trung taâm tu vieän cuûa Thuyeát xuaát theá boä (Lokuttaravadins), Kandahar laø nôi ñoùng quaân cuûa vua A Duïc nhaèm muïc ñích baûo veä chö taêng thuoäc Tröôûng laõo toïa boä ñi truyeàn phaùp ôû phöông baéc. A-phuù-haõn ñaõ moät thôøi laø trung taâm cuûa Phaät giaùo thuoäc taát caû caùc toâng phaùi tröông laõo boä vaø ñaïi chuùng boä. Thí duï, ñaïi chuùng boä (Mahasaghikas) coù 5 boä phaùi chaùnh taïi Udyana laø:

Ekavyavaharika (Nhaát thieát boä) ;
Kaukulika (Keá daãn boä) ;
Bahusrutiya (Ña vaên boä) ;
Prajnaptivadin (Thuyeát giaû boä) ;
Lokuttaravadin (Thuyeát xuaát theá boä) ;

vaø Tröôûng laõo boä coù 4 boä phaùi chaùnh cuõng taïi nôi ñaây nhö:

Sarvastivadins (Nhaát thieát höõu boä) ;
Mahisasakas (Hoùa ñòa boä) ;
Dharmaguptas (Phaùp taïng boä) ;
Kasyapiyas (AÅm quang boä).

Ngaøi Huyeàn Trang coù vieáng thaêm Bamiyan vaø cho bieát toâng phaùi Thuyeát xuaát theá boä (Lokuttaravadin) raát thònh haønh taïi nôi ñaây. Ngaøi coù vieáng thaêm hai töôïng Phaät khaéc beân söôøn ñoài. Töôïng Phaät Thích Ca cao 35m ñöôïc taïc vaøo theá kyû thöù nhaát taây lòch, thaân saéc vaøng, coù pha laãn maàu xanh döông tuyeät ñeïp. Töôïng Phaät Tyø-loâ-giaù-na (Varocana) cao 55m ñöôïc ñieâu khaéc vaøo theá kyû thöù 5. Caû hai töôïng Phaät ñeàu ñöôïc taïc vaøo trieàu ñaïi Kusana.

Lieân Hieäp Quoác cho bieát vaøo cuoái thaùng 5, naêm 2001, chính phuû Hoài giaùo A-phuù-haõn ñaõ buoân ma-tuùy ñeå mua khí giôùi choáng laïi quaân khaùng chieán taïi mieàn baéc A-phuù-haõn, nhöõng ngöôøi khoâng chòu söï aùp böùc cuûa cheá ñoä ñoäc taøi Hoài giaùo trò. Vaøo thaùng 3, naêm 2001, chính phuû A-phuù-haõn ñaõ cho quaân ñoäi baén phaù taát caû töôïng Phaät, chuøa chieàn Phaät giaùo trong xöï Maëc duø Lieân Hieäp Quoác ñaõ cho ngöôøi sang A-phuù-haõn ñeå ñieàu ñình mua laïi caùc saûn phaåm myõ thuaät voâ giaù cuûa daân toäc hoï nhöng hoï ñaõ töø choái.

Taây phöông coù caâu 'ai aên caép tröùng seõ aên caép boø' (qui vole un oeuf, volera un boeuf) hay 'ai ñoát saùch seõ gieát ngöôøí (qui brule un livre, brulera des hommes). Chính phuû A-phuù-haõn baét ñaàu baèng caùch phaù huûy caùc di tích Phaät giaùo trong xöù; keá ñoù laø ra ñaïo luaät, baét taát caû nhöõng ngöôøi khaùc tín ngöôõng phaûi maëc quaàn aùo khaùc vôùi hoï ñeå hoï deå beà phaân loaïi vaø sau cuøng laø tieâu dieät. Ñoù laø phöông caùch cai trò chung cuûa caùc cheá ñoä ñoäc taøi ñaûng trò hay toân giaùo trò.

Do Thaùi giaùo, Thieân Chuùa giaùo vaø Hoài giaùo cuøng thôø chung ñaáng thöôïng ñeá (ñoäc nhaát thaàn); chæ khaùc nhau qua ba thôøi gian. Do Thaùi giaùo tin thöôïng ñeá Yahveù laø ngöôøi taïo döïng vuõ truï. Vaøo naêm 1587 tröôùc taây lòch, vua Do Thaùi laø oâng Abram nghe thaáy thöôïng ñeá luùc oâng 99 tuoåi vaø hai beân ñoàng yù cam keát laø ngöôøi nam Do Thaùi caét da quy ñaàu, ñeå ñoåi laïi con chaùu cuûa oâng sanh con ñeû caùi thaät nhieàu ñeå noái doøng cho oâng (do ñoù, ngöôøi nöõ Do Thaùi coù boån phaän sanh con). Thöôïng ñeá chaáp thuaän lôøi cam keát naøy vaø ñoåi teân cho oâng töø Abram ra Abraham; töø ñoù, taát caû ngöôøi Do Thaùi ñeàu bò baét buoäc caét da quy ñaàu vaø tu só Do Thaùi phaûi laáy vôï sanh con. Kinh saùch Do Thaùi (Bible laáy töø tieáng Hy-laïp Biblia töùc laø saùch) goàm coù ba quyeån Ta-Na-Kha ghi laïi lôøi khai thò, lòch söû vaø ca ngôïi thöôïng ñeä Kinh Do Thaùi coù caâu : 'naøy ngöôøi
daân Do Thaùi, Yahveù laø thöôïng ñeá duy nhaát vaø chæ coù moät ñaáng Yahveù' (EÙcoute Israel, Yahveù est notre Dieu et le seul Yahveù).

Chuùa Jeùsus giaùng sinh vaøo naêm thöù 4 taây lòch. Vì ngaøi laø ngöôøi Do Thaùi, ngaøi ñöôïc caét da quy ñaàu sau khi ra ñôøi 8 ngaøy. Theo kinh ñieån Thieân Chuùa giaùo, maëc duø Chuùa Jeùsus khoâng toäi loãi, thaùnh Jean Baptiste vaãn laøm pheùp röûa toäi cho ngaøi. Chuùa Jeùsus ñaõ laøm nhieàu pheùp laï, ngaøi coù 12 tín ñoà töôïng tröng cho 12 boä laïc Do Thaùò Thaùnh Paul (Thieân Chuùa giaùo) goïi kinh saùch Do Thaùi laø Cöïu Öôùc (ancient testament) vaø kinh saùch Thieân Chuùa giaùo laø Taân Öôùc (nouveau testament); leõ taát nhieân ngöôøi Do Thaùi khoâng ñoàng yù. Ngaøy nay, moät giaùo phaùi môùi (new sect) ñaõ nhaäp chung hai quyeån Taân Öôùc vaø Cöïu Öôùc laøm thaønh moät, söûa ñoåi ñoâi chuùt vaø laáy teân Chöùng Nhaân Jeùhovah (Teùmoin de Jeùhovah); Thieân Chuùa giaùo vaø Do Thaùi giaùo ñeàu choáng ñoái vieäc laøm naøy.

Giaùo chuû Mohamed, ngöôøi AÛ-raäp, sanh naêm 572; cha meï maát sôùm, oâng ñöôïc oâng noäi vaø ngöôøi chuù chaêm soùc. OÂng vaãn thöôøng chôi chung vôùi con cuûa ngöôøi chuù laø Abu Talib. Lôùn leân, oâng thaønh laäp gia ñình vôùi moät baø lôùn tuoåi giaàu coù teân laø Khadidja. Veà sau, Abu Talib cöôùí con gaùi cuûa oâng laø baø Fatima. Luùc 40 tuoåi, oâng leân nuùi Hira (gaàn La Mecque), oâng cho bieát ñaõ gaëp thaùnh Gabriel (Thieân Chuùa giaùo) daïy cho oâng veà thöôïng ñeá Allah (tieáng AÛ-raäp Allah laø thöôïng ñeá); töø ñoù, oâng laäp ra Hoài giaùo (Islam). Danh töø Islam coù nghóa laø phuïc toøng thöôïng ñeá. Moät soá ngöôøi Hoài giaùo raát cuoàng tín, khoâng nhöõng baét buoäc ngöôøi nam phaûi caét da quy ñaàu maø ngöôøi nöõ cuõng phaûi caét aâm haïch. Y theo Do Thaùi giaùo, ngöôøi Hoài caàu nguyeän taïi thaùnh ñòa La Mecque nhö sau:

'Seigneur, fais de nous des soumis (muslim) et de notre descendance une communauteù soumise aø toí (Thöôïng Ñeá, Haõy laøm cho chuùng con vaø con chaùu cuûa chuùng con phuïc toøng ngaøi).

Vì tín ñoà Hoài giaùo muoán taát caû nhöõng ngöôøi khaùc phaûi 'tuaân theo meänh leänh' thöôïng ñeá Allah, hoï tin nhöõng ai gieát ñöôïc nhöõng ngöôøi khaùc tín ngöôõng cuûa mình seõ ñöôïc leân thieân ñaøng; ñoù laø tinh thaàn Djihad töùc laø chieán ñaáu cho Allah (combat dans la vie de Dieu). 'Nôi naøo coù nhöõng ngöôøi Hoài giaùo quaù khích
laø nôi ñoù coù chieán tranh'; khi thì chieán tranh toân giaùo giöõa Hoài giaùo, Thieân Chuùa giaùo vaø Do Thaùi giaùo; khi thì Hoài giaùo gieát haïi tu só vaø cö só Phaät giaùo taïi AÁn Ñoä vaø A-phuù-haõn; ngaøy nay, hoï ñang gieát nhöõng ngöôøi Thieân Chuùa giaùo taïi Phi Luaät Taân.

Gaàn ñaây, baùo Paris Match ngaøy 28 thaùng 6, 2001 coù baøi vieát veà A-phuù-haõn 'daân chuùng caøng ngaøy caøng ngheøo ñoùi, haèng ngaøy phaûi ñaøo coû cicuk aên ñôõ ñoùi, loaïi coû laøm cho con ngöôøi bò beänh kieát lî sau khi aên vaøo. Chính phuû Taliban baét taát caû daân chuùng phaûi hy sinh cho thöôïng ñeá baèng caùch laáy tieàn mua suùng ñaïn ñeå gieát haïi daân laønh thay vì mua löông thöïc ñeå nuoâi daân.

Toùm laïi, sau khi Ñöùc Phaät nhaäp dieät taïi Caâu-thi-na, vì caên cô, ñaïo Phaät phaân chia thaønh nhieàu toâng phaùi; chæ coù A-phuù-haõn laø quoác gia duy nhaát haáp thuï, tieáp nhaän ñaày ñuû tinh hoa cuûa caùc toâng phaùi Phaät giaùo; ñieàu ñaùng tieác laø phaàn lôùn caùc toâng phaùi naøy ñaõ bò ngöôøi Hoài taøn phaù, tieâu dieät neân ngaøy nay, chæ coøn moät vaøi toâng phaùi Phaät giaùo toàn taïi ôû Trung Hoa, Nhaät Baûn, Ñaïi Haøn, Vieät Nam...

Posted January 10, 2002