Mùi Hương Trầm
Nguyễn Tường Bách
Tôi vẫn mơ một ngày Tết Nguyên đán được về thăm quê, đi lại trên sườn núi Ngự B́nh, giữa khí trời se lạnh và nắng mới lên, tôi sẽ được ngửi mùi hương trầm bay phảng phất trong gió.
Sau hơn nửa đời người tôi đă nhận ra một điều là mùi, cái mà ta cảm nhận bằng mũi, là cái để lại trong ḷng sâu đậm nhất, hơn hẳn những ǵ ta nghe hay thấy. H́nh như những cảm quan càng khó nắm bắt bao nhiêu, chúng càng đậm đà bấy nhiêu mà mùi hương hẳn phải thuộc vào loại đó. Và đối với tôi, mùi hương là thứ cảm quan theo tôi suốt gần cả đời!
Hồi c̣n nhỏ gần nhà tôi có một bà già bị điên. Hồi trước bà là người làm hương đem bán. Nhiều người kể bà ta bị điên v́ lấy chân chà xát bột hương. Tôi rùng ḿnh ghi nhớ. Về sau khi lớn lên tôi nghe ai kể, mùi hương trầm là thức ăn của quỉ thần, thắp hương là mời các vị ấy đến, tôi nghe càng thấy sợ. Lớn lên, được biết rằng nếu quỉ thần mà có thật th́ tâm lư của họ cũng như con người, cũng muốn được mời mọc tôn kính, tôi hết sợ và thấy nơi cây hương là phương tiện tỏ ḷng kính mộ. Chỗ nào có thắp hương là chỗ đó có ḷng trọng vọng. "Nguyện đem ḷng thành kính, Gửi theo vầng mây hương".
Hương nhang làm bằng ǵ tôi không rơ nhưng nó rất khác nhau, nội màu cây hương đă khác, chưa nói đến mùi thơm. Hương ở Huế có màu vàng sáng, của nơi khác trong nước màu đậm hơn. Ở Ấn Độ hương hầu như màu đen. Tại Trung Quốc hương có mùi giống hương Việt Nam, nhưng lạ thay, cây nào cây nấy to như que củi. Tôi vẫn hâm mộ hương của người Tàu, nghĩ hương họ làm phải rất thanh nhă, từng ṿng nhang nằm như một cái đĩa, xếp từng khoanh tṛn. Hay loại hương trong đại lục Trung Quốc ngày nay đă khác? Tại Lhasa Tây Tạng, hương có màu hơi đỏ nhưng không có chân, đốt nó lên là cháy từ ngọn đến gốc. Mùi hương th́ lại càng khác nhau, có mùi thơm thoang thoảng thoát tục, có mùi đậm hơn, có mùi khác đầy hương thơm trần tục. Thế nhưng tôi không dám chê, đâu phải dành cho ḿnh mà phê b́nh,tôi tự nhủ. Cả khi gặp những nơi người ta thắp hương quá nhiều, ai cũng than ngộp, tôi cũng thấy không sao, đây đâu phải chỗ chơi đùa thoải mái, đây là chỗ giao tiếp giữa thần và vật mà.
Do hay quí trọng hương, tôi bất măn khi mới đến Ấn Độ trong những dịp đầu tiên. Nơi đó người ta xem ra ghiền mùi hương như bên ta có người ghiền dầu gió. Vào ngồi chiếc taxi cũ kỹ của họ tôi đă thấy ngay cây hương. Có lúc tài xế biết ư, họ dập hương nhưng mùi hương nặng nề này vẫn c̣n. Quỉ thần đâu đi taxi, tôi tự nhủ. Thế nhưng khi thấy họ treo h́nh các vị thần Ấn Độ giáo, tôi sực nhớ tài xế xe đ̣ của ta cũng hay thắp hương cầu tai qua nạn khỏi, tôi lại thấy ḷng trân trọng, họ cũng cầu cho ḿnh b́nh yên đó thôi.
Tôi nhớ bước đường lữ hành đă đưa ḿnh lên núi Linh Thứu ở Ấn Độ. Nơi đây không chỉ có quỉ thần tầm thường thôi mà c̣n các vị đại Bồ-tát đă tụ tập nghe Phật giảng pháp và theo nhiều người nói th́ "hội Linh sơn" này c̣n đang tiếp diễn, người thường như tôi không nghe thấy được. Tại buổi chiều đầy gió hôm đó, trên đỉnh núi không cao hơn núi Ngự B́nh bao nhiêu, tôi tiếc sao ḿnh không có cây hương để tỏ ḷng thành kính với chỗ Phật Thích-ca đă từng sống sáu năm, chỗ mà mười ba thế kỷ trước, Pháp Hiển, Huyền Trang lặn lội từ Trung Quốc đến đây, chỗ mà các tăng sĩ Việt Nam cũng đă đến tham bái từ thế kỷ thứ tám. May thay vài sị sư Thái Lan đang có mặt tặng tôi vài cây hương. Hương của họ không khác hương ta bao nhiêu, hôm đó vầng mây hương bay tạt trong gió chiều, quả nhiên tôi không nghe thấy được hội Linh sơn, chỉ nhận ra ḷng xúc động của ḿnh.
Lần sau đến Ấn Độ tôi đi thăm Lâm-t́-ni, chỗ Phật sinh, lần này tôi có hương Việt Nam trong ba lô. Đi ṿng quanh đền thờ chỗ sinh Phật ngày nay chỉ c̣n nền gạch, tôi t́m cách cắm hương và khám phá ra nền móng với các viên gạch đỏ thẫm đó không hề có một kẽ hở để nhét chân hương vào. Về mặt xây dựng, các công tŕnh này không phải tầm thường, tôi tự nhủ, v́ thế mà nó c̣n tồn tại tới ngày nay. C̣n về tính chất thiêng liêng th́ chỗ này là thánh địa, quỉ thần tầm thường chắc không dám tới. Tôi cắm hương trên thân cây gần đó, ḷng thấy an lạc.
Vài ngày sau tôi đến vườn Lộc Uyển, chỗ Phật "chuyển pháp luân". Đây là nơi gần thành phố Varanasi quốc tế nên du khách rất đông. Một đoàn người Nhật đi chiêm bái đang tụng kinh nhưng lạ thay họ không thắp hương. Tôi rút hương Việt Nam ra. Kinh tiếng Việt tôi c̣n không thuộc nói chi tiếng Nhật nên chỉ biết đứng nghe tiếng tụng du dương. Tôi đoán họ tụng kinh Vô ngă tướng, kinh mà Phật thuyết đúng chỗ này. Tiếng tụng kinh tiếng Nhật ḥa với khói hương Việt Nam bay trong nắng sớm.
Đi Trung Quốc có chỗ nào mà tôi không thắp hương. Từ Vân Cương thạch động miền tây bắc hiểm trở đến Phổ Đà sơn nằm ngoài hải đảo phía đông nam xa xôi, tất cả đều là những công tŕnh to lớn của tiền nhân sống trước chúng ta hàng ngàn năm. Từ chùa Linh Aån ở Hàng Châu đầy người cho đến đỉnh Nga Mi không khí loăng, ở đâu cũng đă có ai xây dựng những bức tượng từ bi nh́n khói hương bay trong gió. Trên bước đường đó tôi vái lạy tất cả, từ các vị Phật Bồ-tát cho đến các vị thánh nhân như Lăo Tử trên núi Thanh Thành hay Khổng Tử, vị vạn thế sư biểu. Xúc động biết bao được thắp hương nơi Lưu Bị từ trần tại thành Bạch Đế hay trong đền Vũ Hầu tại Tứ Xuyên, nơi thờ Khổng Minh, Lưu Bị, Quan Công, Trương Phi, những con người trung liệt cổ kim ít có.
Đến Tây Tạng, tại Jokhang, tôi lại không có chỗ cắm hương trước tượng "Đức hạnh cao quí", chỉ biết nhét cả bó vào một hông cửa sắt bên cạnh khám thờ. Tôi không đành đặt hương trên mặt đất nhơm nhớp mỡ trâu Yak của điện thờ đức Thế Tôn. Quả nhiên nền đất không sạch, sau khi đảnh lễ Ngài, đầu gối quần tôi có hai vết đen khó giặt.
Có dịp đi nhiều vùng của đất nước ta, t́m hiểu nơi chốn và lịch sử, có nơi nào mà tôi không thành kính và v́ thế hầu như chỗ nào tôi cũng thắp hương. Thắp hương ở Chùa Thầy để tỏ ḷng hâm mộ Từ Đạo Hạnh, người trong một đời mà từ bỏ hắc đạo để thành Phật thành Tiên, nghe giống đời Milarepa của Tây Tạng. Thắp hương ở chùa Tây Sơn để tưởng nhớ các vị Phật thời chiến tranh cũng phải đi sơ tán. Tại Tam Cốc, thắp nhang trong một đền nhỏ thờ các nhà vua đời Trần, các nhà vua phi thường của dân tộc đă để lại cho con cháu một bờ cơi xinh đẹp và một nền văn hóa thâm hậu.
Nhưng không phải chỉ những danh tài xuất chúng của dân tộc mới đáng kính trọng. Làm nên sự nghiệp đó các vị cần vô số những con người khuyết danh. Một ngày nọ tôi đi cùng với một người bạn từ Hà Bắc về Hà Nội, chúng tôi rẽ qua một con đường ít người đi. Người bạn đến thăm mồ người em vốn là chiến sĩ hy sinh được cải táng trong một nghĩa trang liệt sĩ nơi đây. V́ cải táng anh không biết chính xác đâu là mồ em ḿnh. V́ thế chúng tôi thắp hương cho mấy chục cái mồ khuyết danh, không bỏ sót ai, ai cũng là anh em cả. Đó là một chiều mưa, trong bóng tối, hương đỏ rực cả một triền núi, mùi thơm lan tỏa mười phương. Tôi nghe người anh ngậm ngùi kể về em ḿnh và bỗng thấy rằng mùi hương không chỉ chuyển ḷng thành kính của người đến quỉ thần mà đó là chiếc cầu nối làm bằng t́nh thương và t́nh thương mới là cái chủ yếu. Đối với tôi th́ chiến sĩ tử trận, dù trong chiến tuyến nào, họ cũng đều đáng kính trọng cả. Trên cương vị và hoàn cảnh của ḿnh, họ đă chiến đấu quên ḿnh và anh dũng cho niềm tin và lư tưởng của họ.
Nhưng tại sao chỉ loài người mới là anh em. Trong những chuyến đi dài, nếu có dịp th́ am miếu sơn thần thủy quái cũng được tôi gửi lời chào hỏi. Lần nọ tại vịnh Hạ Long, đi thuyền thúng vào một chiếc hồ con, tôi lên bờ vái chào một chiếc miếu hiu quạnh. Lần đó có hai người nước ngoài đi theo, thấy chúng tôi làm thế họ cũng bắt chước xá chào thành kính. Quỉ thần nước Nam thấy người Âu tôn kính ḿnh chắc cũng không khỏi lấy làm thú vị.
Vừa qua đến lại lăng Tự Đức xứ Huế, tôi thấy gần đó người ta sản xuất và phơi hương đầy ngơ, màu sắc rực rỡ. Hương được hong từng bó lớn, chân bị buộc chặt, thân x̣e ra phơi nắng. Màu vàng sáng của hương xứ Huế làm ta thoạt nh́n tưởng như những đóa cúc vàng cực lớn. Tôi hỏi chuyện làm hương phơi hương rồi giả vờ hỏi: "Đây có ai chà hương bằng chưn không đó?". "Có mà điên", mọi người trố mắt nh́n tôi, chắc họ rủa thầm.
Minh Quang posted August 3, 2005
