LOÂ  SÔN  CHAÂN  DIEÄN  MUÏC

Ngöôïc xuoâi nhôù nöûa cung ñaøn
Ai ñem quaùn troï maø ngaên neûo veà

(T.S.)

Loâ sôn laø moät danh thaéng kyø tuyeät. Nuùi non huøng vó, caûnh trí u traàm, maây traéng vaø söông muø quanh naêm bao phuû, töø bao nhieâu ñôøi, nôi ñoù aån tích nhöõng cao nhaân ñaéc ñaïo. Tìm ñeán ñoù, ñeå nhìn thaúng vaøo chaân dieän muïc cuûa Loâ sôn, laø ñaõ quyeát taâm ñoaïn tuyeät vôùi nhöõng vöông vaán, buoâng lôi vaø thaét chaët, töø maáy vaïn ñôøi tröôùc. Thaáy choã ñoù, laø thaáy Taâm Thieàn. Nhöng Taâm Thieàn thì tòch maëc khoâng noùi. Moät khi ñöa löôõi dao leân caét ñöùt môù toùc, ñoaïn tuyeät hoàng traàn, thì coõi thô seõ maát moät ngoïn sao trôøi roïi saùng, cho khaùch tuïc töû ñang coøn caëm cuïi laøm thô. Nhaø thô phaùt taâm ñaïi nguyeän thöôïng thöøa vaùc leân vai voâ soá khoå luïy ñoaïn tröôøng. Ñaïi nguyeän ñoù seõ laøm saùng leân caùi chaân lyù Dò vaø Ñoàng. Dò bieät vaø Ñoàng nhaát laø nhöõng con ñöôøng chia reõ phaân ñoâi; nhöng ñaït tôùi coâng aùn hieåm hoùc cuûa sinh töû, thì ñaõ xoùa tan chaân lyù Dò Ñoàng. Ñoù laø choã ta vaø ngöôøi, tình vaø caûnh, ñeàu trôû thaønh tòch maëc Khoâng Khoâng. Töø ñoù, nhaø Thô heïn vôùi nhaø Thieàn, môû ra caùnh cöûa baéc, caát ñaàu nhìn leân 36 ngoïn nuùi xanh kia.
Nhöõng lôøi daøi doøng loâi thoâi treân ñaây quaûng dieãn töø nhöõng caâu thô naøy cuûa oâng:

Vò vaên Loâ nhaïc ña chaân aån
Coá töïu cao nhaân ñoaïn tuùc phan
Dó hæ thieàn taâm voâ bieät ngöõ
Thöông hieàm theá phaùt höõu thi ban
Dò ñoàng maïc vaán nghi Tam ngöõ
Vaät ngaõ chung ñöông phoù Baùt hoaøn
Ñaùo haäu döõ quaân khai baéc hoä.
Cöû ñaàu tam thaäp luïc thanh sôn

(Nghe noùi treân Loâ sôn coù nhieàu baäc chaân aån.
Vì vaäy, toâi tìm ñeán cao nhaân ñeå xin caét ñöùt nhöõng vaán nhieàu ñôøi nhieàu kieáp.
Toâi ñaõ vui vôùi caùi leõ raèng Taâm Thieàn thì khoâng coù ngoân ngöõ gì khaùc bieät vôùi ngoân ngöõ thöôøng tình.
Nhöng coøn ngaïi raèng khi ñaõ caïo toùc maø tình thô vaãn coøn.
Thoâi thì, thieàn ñaïo vaø thi ca laø ñoàng hay laø khaùc, cuõng chôù neân nghi ngôø maø tra hoûi.
Haõy queân ñi nhöõng söï phaân bieät Ta vaø Ngöôøi.
Cuoái cuøng, toâi vôùi anh môû caùnh cöûa baéc,
Ngaång ñaàu nhìn leân ba möôi saùu ngoïn nuùi xanh.)

Noùi nhö vaäy, baèng lôøi leõ nhö vaäy; ngöôøi ta goïi laø boäc baïch, laø thoå loä taâm tình. ÔÛ ñaây cöù taïm noùi chaéc laø tình thô vaø tình ñaïo, moät cuoäc giao tình ñeå xeû chieác chieáu laøm hai. Coøn aån tình naøo sau ñoù, noù ñaõ aån thì vónh vieãn laø noù aån, khoâng theå cöôõng böùc ñeå keùo noù ra.

Chæ thaúng khoâng quanh co, gaõy goïn vaø khuùc chieát, baøi thô coù chöông phaùp nhö moät baûn töôøng trình. Nhöõng ngöôøi ñang ruoåi ngöïa chaïy nhö bay, ñang ñi giöõa phoá chôï oàn aøo, vöøa nghe moät laàn laø hieåu; vaø coù theå dieãn laïi traøng giang ñaïi haûi, nhö moät baøi thuyeát trình cuûa moät nhaø thaïc hoïc ñuùc keát möôøi naêm trôøi nghieân cöùu saùch vôû. Nhaø thô baát chôït ñeán nghe, oâm buïng cöôøi. OÂng seõ veà Haøn laâm vieän thaûo chieáu ñeà nghò vaø quyeát ñònh boå nhieäm, roài sau ñoù, trôû laïi Loâ sôn, ñaåy caùnh cöûa baéc, nhìn ra 36 ngoïn thanh sôn. Nhöng khi trôû laïi Haøn laâm vieän, oâng seõ chöùng kieán moät caûnh töôïng haõi huøng: teân ngöôøi ñöôïc boå nhieäm laø oâng. Thì ngöôøi boäc baïch laø nhaø thô, ngöôøi ñi quaûng dieãn laø nhaø thô; nhaø thô vaø nhaø thô, boùng daùng nhaø thô truøng truøng ñieäp ñieäp, aån hieän giöõa maây traéng vaø söông muø nhö ñænh nuùi Loâ sôn. Vaäy, ñaâu laø chaân dieän muïc cuûa Loâ sôn?

Caùi ñoù coù theå laø ñeà taøi cho Trang Töû vaø Hueä Thi baøn caõi veà leõ Ñoàng vaø Dò?" Hoïc baøn caõi nhau, töø theá heä naøy ñeán theá heä khaùc. OÂng laïi ñöùng ra laøm troïng taøi; laøm moät ñaïi quan cuûa trieàu ñình chöù khoâng laø moät nhaø thô, vì lôøi leõ khuùc chieát:

Maïc töông ñoàng dò giaûo tri thuø
............
Nhöôïc tin vaïn thuø qui nhaát baûn
Ngaõ kim tri nhöõ nhöõ tri ngö

OÂng baûo hoï ñöøng caõi nhau, chôù so ño veà leõ Dò Ñoàng nöõa. Vaïn thuø qui nhaát baûn, muoân vaøn sai bieät cuøng quy veà moät goác. cho neân, oâng naøy bieát oâng kia, oâng kia bieát caù. Neáu Hueä Thi maø coù theå hieåu ñöôïc Trang Töû, thì Trang Töû cuõng coù theå hieåu ñöôïc raèng ñaøn caù ñang loäi nhôûn nhô kia laø ñang vui ñaáy.

Nhöng kyø cuøng, ai daùm baûo ñoù khoâng laø thô? Ñoù cuõng laø moät coâng aùn hieåm hoùc (cuûa thieàn sö Voâ Tröôùc treân Nguõ ñaøi sôn) : Tieàn tam tam haäu dieäc tam tam, tröôùc ba ba sau cuõng ba ba, laø gì?

Noùi traéng ra, ngöôøi ta muoán hoûi, choã sôn cuøng loä tuyeät nôi thô cuûa oâng laø gì? Hay noùi goïn laïi, thô Ñoâng Pha noùi gì trong ñoù? OÂng noùi nhöõng tình coá quaän, saàu tha höông, nhöõng muøa thu toùc traéng, nhöõng thanh xuaân vaø moäng töôûng; oâng noùi nhöõng thöù vaân vaân ñoù ö? Thì quaû nhieân, thô oâng chæ noùi vaân vaân nhö vaäy. nhöng khi nghe ra nhöõng khoå luïy kyø cuøng trong ñoù, ngöôøi ta töï hoûi, ñoàng voïng cuûa moät phöông trôøi ñoïa ñaøy vieãn moäng naøo ñaây? Ñoïa ñaøy töùc vieãn moäng; vieãn moäng töùc ñoïa ñaøy. Caùi ñoù noù phôi traàn loä lieãu, neân moät ngöôøi thoâ loã voäi vaøng cuõng coù theå nhaän ra. Sau lôùp maây traéng vaø söông muø, laø Loâ sôn, ai laïi khoâng bieát. Ñaõ bieát laø nhö vaäy; coøn chaân dieän muïc cuûa Loâ sôn thì sao?

Trong nhöõng ngaøy thaùng bò ñaøy aûi ôû Hoaøng chaâu; ngaøy thieáu côm, chieàu thieáu gaïo; (oâng laøm ruoäng), trôøi naéng ruoäng khoâ, luùa moïc khoâng noåi; (oâng keâu trôøi), trôøi möa thì xoái xaû, nhaø doät nhö maûng beø troâi. OÂng laøm moät baøi thô daøi cho baïn. Maáy caâu ñaàu nhö sau:

Ñoâng Pha tieân sinh voâ nhaát tieàn
Thaäp nieân gia hoûa thieâu phaøm duyeân
Hoaøng kim khaû thaønh haø khaû taéc
Chæ höõu söông binh voâ do huyeàn
Long Khaâu cö só dieäc khaû lieân
Ñaøm Khoâng thuyeát Höõu daï baát mieân
Hoài vaên sö töû Haø ñoâng hoáng
Truï tröôïng laïc thuû taâm mang nhieân
Tieân sinh Ñoâng Pha khoâng moät tieàn
Möôøi naêm ñeøn löûa xin hai beân.
Hoaøng kim laøm ñöôïc, soâng laáp ñöôïc;
Chæ coù toùc söông khoâng chòu ñen.
Long Khaâu cö só cuõng voâ duyeân.
Baøn Khoâng baøn Höõu thöùc suoát ñeâm.
Boãng nghe sö töû Haø ñoâng roáng;
Hoát hoaûng taâm thaàn rôi gaäy thieàn.

Baøi thô laøm gôûi taëng Traàn Quí Thöôøng. Coù leõ trong soá nhöõng ngöôøi baïn, Thöôøng laø ngöôøi ñöôïc oâng meán chuoäng vaø kính phuïc nhaát, veà coát caùch cuõng nhö veà ñôøi soáng.

Traàn Thaùo töï Quí Thöôøng, hieäu Long Khaâu cö só; cuõng ñöôïc goïi laø Phöông Sôn Töû. Ñoïc baûn tieåu söû cuûa Quí Thöôøng do oâng vieát cuõng coù theå thaáy söï meán phuïc cuûa oâng nhö theá naøo. Baûn tieåu söû ñöôïc vieát:

"Phöông Sôn Töû, ngöôøi aån cö trong khoaûng Quang, Hoaøng. Thieáu thôøi, haâm moä Chu Gia vaø Quaùch Giaûi. Boïn haøo hieäp trong laøng xoùm ñeàu qui phuï theo. Hôi lôùn, bieát chieàu luïy ngöôøi, vaø ñoïc saùch; muoán laáy vieäc ñoù maø chen chaân vôùi ñôøi. Nhöng roài khoâng gaëp thôøi. Ñeán tuoåi xeá, veà aån laùnh trong khoaûng Quang, Hoaøng, nôi choã goïi laø Kyø ñình. ÔÛ nhaø tranh, aên rau traùi, khoâng giao thieäp vôùi ngöôøi ñôøi. Boû xe ngöïa, vöùt aùo maõo, ñi boä. (...)
"Toâi bò bieám trích ôû Hoaøng chaâu, qua Kyø ñình, thì thaáy. Môùi keâu: ‘Hôõi oâi! Ñoù laø coá nhaân cuûa toâi, Traàn Thaùo Quí Thöôøng ñoù. Sao laïi ôû ñaây?’ Phöông Sôn Töû cuõng kinh ngaïc, hoûi toâi taïi sao ñeán ñaây. Toâi noùi duyeân côù. OÂng cuùi ñaàu khoâng ñaùp; roài ngöûa leân trôøi maø cöôøi. Goïi toâi nguû laïi nhaø. Töôøng vaùch xô xaùc, nhöng vôï con troâng chöøng coù veû thoûa yù. Toâi giaät mình laáy laøm kinh ngaïc.
"Töï nghó, Phöông Sôn Töû khi thieáu thôøi, öa röôïu vaø thích kieám, xaøi tieàn nhö ñaát caùt (...)
"Toâi nghe noùi trong khoaûng Quang Hoaøng coù nhieàu dò nhaân, thöôøng thöôøng giaû boä ngaây daïi, dô baån, khoù gaëp ñöôïc. Phöông Sôn Töû cuõng trong haïng ñoù ö?"

Trong caùi ñöôïc meán phuïc ñaõ aån hieän moät phaàn coát caùch vaø cuoäc ñôøi cuûa mình. Phaàn ñoù naèm ngoaøi ven trôøi vieãn moäng.
Ñoâng Pha tieân sinh vaø Long Khaâu cö só, moãi ngöôøi ôû moãi ven trôøi, cuøng nhìn nhau qua moät coõi moäng, vaø cuõng mang nhöõng khoå luïy hình haøi nhö nhau. Khoå luïy cuûa hình haøi, maø laïi khoâi haøi. Ñoâng Pha tieân sinh coù taøi laøm ra vaøng, coù theå laáp ñöôïc soâng, nhöng khoâng theå laøm cho toùc cuûa mình ñöøng baïc traéng. Long Khaâu cö só say söa ñaïo lyù thöôïng thöøa, nhöng khoâng giöõ noåi caây gaäy cuûa ñaïo ñoù trong tay, khi nghe tieáng sö töû Haø Ñoâng roáng:

Hoát vaên sö töû Haø Ñoâng hoáng
Truï tröôïng laïc thuû taâm mang nhieân

Taâm mang nhieân, taâm söõng sôø ngô ngaùc, laø luùc saép toû ngoä, saép hoaùt nhieân ñaïi ngoä. Theá thì, laø chuyeän ñuøa hay chuyeän thaät, maø chaân töôùng cuûa noù, cuûa coõi moäng ñoù, ra sao? Chaân dieän muïc cuûa Loâ Sôn khoâng deã gì khaùm phaù.

Baát thöùc Loâ sôn chaân dieän muïc
Chæ duyeân thaân taïi thöû sôn trung

Khoâng bieát ñöôïc chaân dieän muïc cuûa Loâ sôn, taïi vì mình ñang ôû trong ñoù, hay taïi vì mình khoâng ôû trong ñoù?

Töø thöôïng coå, Loâ sôn ñaõ quyeán ruõ nhöõng ngöôøi tieâu dao theá ngoaïi. Töông truyeàn, trong buoåi giao thôøi giöõa nhaø Thöông vaø nhaø Chu, treân moät nghìn naêm tröôùc Taây lòch, coù ngöôøi teân Khuoâng Tuïc, troán ñôøi, hay laùnh ñôøi, ñeán aån döôùi nuùi, laäp nhaø tranh (loâ) ôû ñoù, vaø sau ñaéc ñaïo tieân. Vì vaäy, nuùi ñöôïc goïi laø Loâ sôn, hoaëc Khuoâng sôn.

Ñôøi Tam quoác, coù ñaïo gia Ñoång Phuïng chaân nhaân ñeán tu tieân vaø luyeän ñan taïi ñaây. Baáy giôø Thaùi thuù Giao chæ laø Só Nhieáp maát ñaõ ba ngaøy; tieân oâng cho moät hoaøn thuoác, caïy raêng ñoå vaøo mieäng, ñoå nöôùc vaøo, roài naâng ñaàu leân cho thuoác chaïy xuoáng coå. Trong khoaûng böõa côm, nhan saéc töôi laïi nhö thöôøng. Moät nöûa ngaøy, ñöùng daäy, ñi laïi ñöôïc. Boán ngaøy sau, noùi naêng nhö bình thöôøng. Ñeán ñôøi Ñöôøng, coù Töø Tri Chöông laøm baøi kyù cho mieáu thôø cuûa Chaân nhaân. Ñeán thôøi Ñoâng Pha, ngöôøi ta vaãn coøn ñoïc ñöôïc baøi kyù ñoù.

Thôøi Ñoâng Taán, taêng Tueä Vieãn caát am tu ôû ñoù, nôi söôøn nuùi baéc; phía döôùi coù khe Hoå kheâ, nôi Tueä Vieãn döøng chaân moãi khi tieãn khaùch; vaø troïn ñôøi theà khoâng böôùc qua khe ñoù. Sö cuøng möôøi taùm ngöôøi baïn cuøng aån cö taïi chuøa Ñoâng laâm, ñôøi sau kính troïng, goïi hoï laø "Ñoâng laâm thaäp baùt hieàn".

Traûi qua nhieàu ñôøi, Loâ sôn caøng quyeán ruõ, töø ñaïo gia, taêng löõ, coâng khanh, vaên só, thi só, vaân vaân. Töø Taán cho ñeán Ñöôøng, Toáng, ñaõ coù raát nhieàu baøi thô löu ñeà raát noåi tieáng, töø Taï Linh Vaän, Baûo Chieâu cho ñeán Maïnh Haïo Nhieân, Lyù Baïch, Haøn Duõ, Baïch Cö Dò, vaân vaân….

Ôû ñaây, xin trích moät ít baøi ñeå thöôûng thöùc caûnh trí Loâ sôn.

Thô cuûa Maïnh Haïo Nhieân, buoåi chieàu thuyeàn ñoå beán Taàm döông, voïng veà Loâ sôn:

Quaûi tòch kyû thieân lyù
Danh sôn ñoâ vò phuøng
Baïc chaâu Taàm döông quaùch
Thuûy kieán Höông loâ phong
Thöôøng ñoäc Vieãn Coâng truyeän
Vónh hoaøi traàn ngoaïi tung
Ñoâng laâm tinh xaù caän
Nhaät moä ñaûn vaên chung

Lang thang maáy vaïn daëm;
Loâ sôn vaãn tít muø.
Beán Taàm döông thuyeàn ñoã,
Chôït thaáy ñænh Höông loâ.
Töøng ñoïc truyeän Tueä Vieãn;
Hoaøi moä goùt phieâu du.
Chuøa Ñoâng laâm gaàn ñoù;
Sôùm toái nghe chuoâng ñöa.

Töø beán Taàm döông, nhìn leân thaáy moät ngoïn trong daõy Loâ sôn, maây vaàn vuõ nhö khoùi boác töø loø höông, ngoïn nuùi ñoù goïi laø Höông loâ phong.

Lyù Baïch coù ñeán saùu baøi thô veà Loâ sôn. Baøi ñöôïc truyeàn tuïng raát nhieàu laø "Loâ sôn dao", baøi ca töø Loâ sôn: "Ta voán laø ngöôøi cuoàng nöôùc Sôû, cuoàng ca cöôøi Khoâng Khaâu. Tay caàm gaäy luïc ngoïc, sôùm töø Hoaøng haïc laâu… ñi tìm khaép caùc nuùi non, vaân vaân…" Baøi thô ñoù daøi quaù, khoâng tieän trích ra ôû ñaây.

Daõy Loâ sôn nuùi non truøng truøng, maây bay ñieäp ñieäp. Soâng hoà in boùng Loâ sôn nhö töøng chaám noát ruoài xanh xanh treân maët nöôùc trong xanh kieàu dieãm. Nhöõng thaùc nöôùc töø choùp ñænh cao tuyeät muø ñoå xuoáng, nhö giaûi Ngaân haø treo cheânh veânh beân caàu Tam thaïch. Töø giaõ sö taêng chuøa Ñoâng laâm, Lyù Baïch löu ñeà baøi thô:

Ñoâng laâm toáng khaùch xöù
Nguyeät xuaát baïch vieân ñeà
Tieáu bieät Loâ sôn Vieãn
Haø phieàn quaù Loå kheâ

Ñöôøng Ñoâng laâm tieãn khaùch
Vöôïn traéng goïi traêng ngaøn
Chaøo Loâ sôn ôû laïi
Khe Coïp caùch hoàng traàn

Loâ sôn ba maët laø nöôùc, moät maët ñaát lieàn. Tröôùc maët, phía nam, laø soâng Tröôøng giang ñoå vaøo khuùc Cöûu giang. Phía taây laø beán Taàm döông, phía ñoâng laø beán Baønh laõi. Nuùi coù baûy ngoïn lôùn chaäp chuøng, chaân nuùi chieám moät khoaûng roäng chöøng naêm traêm daëm. Caûnh trí huøng vó ñöôïc oâng ghi laïi trong hai baøi thô, vònh hai nôi: ñình Thaáu ngoïc chuøa Khai tieân vaø caàu Tam giaùp chuøa Theâ hieàn. Ñaïi khaùi nhö sau:

Ñình Thaáu ngoïc, noùi theo nghóa ñen cuûa noù laø ñình "ñaùnh raêng". Thaùc nöôùc töø ñænh cao choùt voùt ñoå xuoáng, maø Lyù Baïch noùi laø troâng gioáng nhö giaûi Ngaân haø ñoå xuoáng; thaùc ñoå ñeán phía ñoâng chuøa Khai tieân, chaûy thaønh doøng suoái; hai beân ñaù nhaáp nhoâ nhö nhöõng haøng raêng ngoïc, coù leõ vì theá maø goïi laø Thaáu ngoïc ñình:

Cao nham haï xích nhaät
Thaâm coác lai bi phong
Phaùch khai thanh ngoïc giaùp
Phi xuaát löôõng thanh long
Loaïn maït taùn nhö söông
Tuyeät ñaøm dao thanh khoâng
Dö löu hoaït voâ thanh
Khoaùi taû song thaïch hoàng
vaân vaân…

Söôøn cao tuoân naéng ñoû
Hang saâu ñoäng gioù raàu
Cheû ñoâi moõm thanh ngoïc
Hai roàng baïc ñoå aøo
Boït nöôùc bay söông traéng
Ñaàm tuyeát rung trôøi cao
Doøng suoái tuoân laëng leõ
Chaûy xieát qua hang saâu
….

Roài ñeán caàu Tam giaùp, phía ñoâng chuøa Theâ hieàn. Nhöõng taûng ñaù qua haøng vaïn naêm thi ñua keâu gaøo vôùi nhöõng doøng nöôùc voã aàm nhö saám seùt. Caàu baéc ngang qua moät khe nöôùc saâu hun huùt khoâng thaáy ñaùy. Soùng cuoán nhöõng con caù troâi noåi baäp beành; tieáng soùng kinh hoaøng cho ñeán vöôïn khæ leo leân caây cuõng ruïng rôøi rôùt xuoáng ñaát. Hôi laïnh thaám vaøo söông tuûy cuûa nuùi. Coû vaø caây cöùng, vaø gaày. Giöõa lôùp maây muø keùo qua caùc hoác troáng, khua leân nhöõng aâm thanh nhö tieáng nhaïc taáu leân töø nhöõng tieáng kim tieáng thaïch. Chieác caàu uoán cong treo lô löûng treân suoái nhö maûnh traêng voøng cung…

Nuùi non beân trong raàm roä vôùi nhöõng tieáng reo hoø, gaøo theùt nhö thaùc nöôùc, cuûa gioù aøo aït vaø maây vaàn vuõ. Nhöng ôû ngoaøi xa, chæ thaáy chaäp chuøng moät daõy nuùi, aån hieän mô hoà giöõa ñaùm maây traéng vaø söông muø. Theá thì, ñaâu laø chaân dieän muïc cuûa Loâ sôn?

Trong thôøi kyø bò bieám trích ôû Hoaøng chaâu, oâng môùi coù dòp leân daïo Loâ sôn. OÂng noùi, khi môùi ñeán Loâ sôn, thaáy caûnh nuùi non thanh kyø tuù leä, quaû laø ñieàu mô öôùc ñöôïc thaáy töø tröôùc. Taêng vaø tuïc trong nuùi thaáy oâng, ai cuõng noùi: "Toâ Töû Chieâm ñeán roài ñoù".

OÂng töï cho laø mình coù duyeân raát ñaäm ñaø vôùi Loâ sôn. Tröôùc ngaøy oâng ñeán, ngaøi vieän chuû Vieân thoâng thieàn vieän ñaõ ñöôïc baùo moäng; cho ñeán chieàu hoâm sau thì oâng leân. Sö noùi: "Hoâm qua naèm moäng thaáy böûu caùi bay xuoáng, choã ñoù lieàn coù löûa chaùy saùng leân. Haù khoâng laø ñieàm baùo toát ñeïp cho ngaøy hoâm nay sao? " OÂng caûm ñoäng, laøm taëng ngaøi vieän chuû moät baøi thô thaát luaät, coù hai caâu 5 vaø 6 nhö sau:

Tuï lyù böûu thô do vò xuaát
Moäng trung phi caùi dó tieân truyeàn

Böûu thô trong tay aùo chöa loâi ra, maø böûu caùi töø trôøi ñaõ bay xuoáng baùo moäng tröôùc.

OÂng gheù laïi ñeà thô nôi sôn phoøng cuûa Lyù Thöôøng, taïi Baïch thaïch taêng xaù. Lyù Thöôøng, töï Coâng Traïch, voán laø baïn cuûa oâng. Thöôøng tröôùc khi ra laøm quan, ñoïc saùch taïi ñaây. saùch vôû chaát chöùa haøng vaïn quyeån. Sau khi Thöôøng ra laøm quan, choã ñoù ñöôïc doïn thaønh thö vieän, laáy teân laø "Lyù thò sôn phoøng". OÂng coù vieát baøi kyù cho sôn phoøng naøy. OÂng löu ñeà taïi ñaây moät baøi thô töù tuyeät:

Ngaãu taàm löu thuûy thöôïng thoâi ngoâi
Nguõ laõo thöông nhan nhaát tieáu khai
Nhöôïc kieán Trích tieân phieàn kyù ngöõ
Khuoâng sôn ñaàu baïch taûo qui lai

OÂng noùi, ngaãu höùng laàn theo doøng suoái maø leân ñeán choã cao choùt voùt ñoù. Ngoïn Nguõ laõo, nhö naêm oâng laõo da moài, cuøng nôû nuï cöôøi chaøo ñoùn. Neáu coù gaëp Trích tieân Lyù Baïch, nhôù nhaén hoä laø bao giôø ñaàu toùc baïc traéng haõy trôû veà Khuoâng sôn, töùc Loâ sôn. OÂng nhaéc ñeán Lyù Baïch, coù leõ gôïi höùng töø baøi thô "Troâng veà ngoïn Nguõ laõo treân Loâ sôn" cuûa Lyù Baïch vôùi lôøi heïn trong hai caâu thô:

Cöûu giang tuù saéc khaû laõm keát
Ngoâ töông thöû ñòa toûa vaân tuøng

Loâ sôn vôùi doøng Cöûu giang thanh kyø tuù leä, seõ choïn nôi naøy ñeå khoùa cöûa tuøng cao vuùt taän maây.

Ñeán chuøa Ñoâng laâm, oâng ñeà moät baøi töù tuyeät leân vaùch, vaø keå töø ñoù, Loâ sôn trôû thaønh moät aån ngöõ kyø laï cho thi ca:

Hoaønh khan thaønh laõnh traéc thaønh phong
Vieãn caän cao ñeâ caùc baát ñoàng
Baát thöùc Loâ sôn chaân dieän muïc
Chæ duyeân thaân taïi thöû sôn trung

Loâ sôn, ñöôïc nhìn ngang, noù nhö moät daûi nuùi daøi; nhìn nghieâng, laïi thaáy noù laø moät ngoïn nuùi cao. Nhìn thaáy gaàn, hay xa, thaáy nuùi cao hay nuùi thaáp. Loâ sôn aån hieän thieân hình vaïn traïng. Vaäy thì, chaân dieän muïc cuûa Loâ sôn laøm sao maø bieát cho noåi? Cöù vaøo trong nuùi thì bieát.

Moät baøi thô khaùc, ñöôïc truyeàn tuïng thònh haønh trong giôùi Thieàn toâng, noùi laø cuûa oâng. Nhöng khoâng roõ oâng laøm luùc naøo. Trong caùc taäp thi vaên cuûa oâng, khoâng thaáy coù. Baøi thô noùi khaù tinh teá veà ñaïo Thieàn, cuõng khoù bieát roõ chaân dieän muïc nhö Loâ sôn.

Loâ sôn yeân toûa Trieát giang trieàu
Vò ñaùo sinh bình haän baát tieâu
Ñaùo ñaéc hoaøn lai voâ bieät söï
Loâ sôn yeân toûa Trieát giang trieàu

Baøi dòch thô baèng tieáng Vieät hay nhaát (khoâng nhôù dòch giaû):

Muø toûa Loâ sôn soùng Trieát giang.
Khi chöa ñeán ñoù haän muoân vaøn.
Ñeán roài veà laïi khoâng gì laï.
Muø toûa Loâ sôn soùng Trieát giang.

Saùch Tuïc Truyeàn ñaêng luïc cheùp:

"Doøng thieàn Hueä Naêng, ñôøi thöù 14, phaùp töï cuûa Ñoâng Laâm Chieáu Giaùc Thöôøng Toång thieàn sö: Noäi haøn Toâ Thöùc cö só.

"Noäi haøn, Ñoâng Pha cö só, Toâ Thöùc, töï Töû Chieâm. Nhaân nguû ñeâm taïi chuøa Ñoâng laâm (treân Loâ sôn), cuøng vôùi Chieáu Giaùc luaän veà ñeà taøi "voâ tình", roài tænh ngoä. Saùng ra, laøm baøi keä trình sö :

Khe thanh tieän thò quaûng tröôøng thieät
Sôn saéc khôûi phi thanh tònh thaân
Daï lai baùt vaïn töù thieân keä
Tha nhaät nhö haø cöû tôï nhaân
Suoái reo vaãn Phaùp aâm baát tuyeät
Maøu non kia Chaân theå Nhö lai
Ñeâm ñoù taùm vaïn boán nghìn keä
Ngaøy sau noùi laïi laøm sao ñaây?

"Ít laâu sau, ñeán Kinh nam. Nghe ñoàn thieàn sö Ngoïc Tuyeàn Thöøa Haïo, bieän luaän saéc beùn ñuïng khoâng noåi. OÂng môùi thay ñoåi y phuïc, traù hình tìm ñeán xin ra maét. Haïo hoûi:
"- Taùnh danh cuûa toân quan?
"OÂng ñaùp:|
" - Toâi teân Caân; töùc laø Caân heát thaûy caùc caùi Caân tröôûng laõo trong thieân haï.
"Haïo heùt leân moät tieáng, roài hoûi:
" - Naëng bao nhieâu?

"OÂng khoâng ñaùp ñöôïc. Roài töø ñoù khaâm phuïc.

Veà sau, qua Kim sôn; ôû ñoù coù böùc chaân dung cuûa oâng. OÂng ñeà giôõn vaøo ñoù:

Taâm tôï dó hoâi chi moäc
Thaân nhö baát heä chi chaâu
Vaán nhöõ bình sinh haø nghieäp
Hoaøng chaâu Quyønh chaâu Hueä chaâu
Taâm nhö thanh cuûi tro taøn
Thaân nhö thuyeàn loûng theo ngaøn nöôùc troâi
Hoûi oâng coâng nghieäp moät ñôøi
Hoaøng chaâu, Quyønh, Hueä, nhöõng ngaøy nhöõng naêm"

Hoaøng chaâu, Quyønh chaâu, Hueä chaâu, vaân vaân chaâu; nhöõng ñoaïn ñöôøng ñaøy aûi; nhöõng ngaøy thaùng ñoaïn tröôøng. Cuoäc ñôøi oâng nhö moät con thuyeàn buoâng loûng, thaû troâi cho nöôùc cuoán. Nhöng cuoäc thô cuûa oâng thì sao: khoå luïy? Phieâu boàng? Ñoïa ñaøy? Vieãn moäng? Ñaâu laø chaân töôùng, chaân theå, chaân taâm? Chaân dieän muïc cuûa Loâ sôn, khoâng phaûi laø deã thaáy.

***

OÂng bò bieám trích ôû Hoaøng chaâu, roài sau qua Thöôøng chaâu; 51 tuoåi, ñöôïc aân xaù, chieáu hoài veà trieàu. Cuoäc ñôøi oâng baây giôø seõ baét ñaàu moät ñoaïn ñöôøng danh voïng gaàn möùc toät cuøng. Sau naêm naêm tröôøng ñaøy aûi, treân ñöôøng trôû veà trieàu, ngang qua Tieàn ñöôøng, oâng gaëp Döông Kieät. Döông Kieät, töï Thöù Coâng, hieäu Voâ Vi cö só, baáy giôø ñang laøm quan ôû boä Leã, Kieät vaâng maïng trieàu ñình hoä toáng vöông töû Trieàu tieân, ñaïo hieäu Nghóa Thieân taêng thoáng, ñi du laõm caùc danh thaéng vuøng ñaát Giang nam. OÂng laøm baøi tieãn Döông Kieät vaø töï vieát lôøi daãn cho baøi thô:

"Voâ Vi cö só ñaõ coù laàn phuïng söù leân Thaùi sôn tuyeät ñænh, ñöôïc thaáy maët trôøi luùc gaø baét gaùy nöûa ñeâm. Laïi ñaõ coù laàn höõu söï ngang qua Hoa sôn, ngaøy truøng cöûu (ngaøy leã hoa cuùc, moàng 9-9), uoáng röôïu treân ngoïn Lieân hoa phong. Nay oâng laïi phuïng chieáu cuøng Taêng thoáng Cao ly sang chôi Tieàn ñöôøng. Taát caû ñeàu laø do vöông söï maø laïi ñöôïc caùi vui theá ngoaïi. Quaû laø kyø dieäu, chöa töøng coù."

Lôøi daãn heù cho thaáy moät goùc trôøi trong coõi thi ca cuûa oâng; moät goùc caïnh naøo ñoù cuûa Loâ sôn chaân dieän muïc. Cuoäc chôi trong coõi moäng cuûa thi ca coøn coù phong ñoä phieâu boàng cuûa nhöõng cuoäc giao tình phöông ngoaïi; cuoäc giao tình vôùi ngoaøi kia nhöõng phöông trôøi dieäu vôïi. Loâ sôn huøng vó, phieâu boàng, nhöng u aån. Loøng nuùi daáu kín nhöõng taâm söï nghìn naêm khoâng noùi; loøng nuùi uû kín nhöõng cuoäc ñôøi traàm maëc; nhöõng thaân theå khoâ gaày nhö haïc nhö truùc, nhöõng taâm hoàn nguoäi laïnh nhö tro taøn muøa ñoâng. Nuùi aâm thaàm, cho gioù ngaøn gaøo theùt, cho maây trôøi vaàn vuõ, vaø nhöõng doøng thaùc töø treân tuyeät ñænh cao muø ñoå aøo xuoáng. Loâ sôn ñoàng voïng moät coõi thi ca baùt ngaùt. Coõi thi ca truøng truøng ñieäp ñieäp nhöõng aån ngöõ kyø dieäu. Khaùch phaøm traàn böôn baû, thuyeàn ñoã beán Baønh laõi hay Taàm Döông, chæ thaáy ñoù laø moät coõi ñeïp cuûa khoùi môø söông phuû; chæ thaáy ñoù laø moät baàu trôøi trong chieàu taø roài naéng quaùi, trong naéng quaùi roài chieàu taø. Laøm sao thaáy vaø nghe nhöõng tình töï u traàm trong ñoù? Hoaëc u traàm, hoaëc cuoàng noä, Loâ sôn coù thieân hình vaïn traïng. Nhöõng chieác noùn hoaøng quan cuûa ñaïo só, nhöõng chieác aùo phaù naïp cuûa thieàn taêng; ñaàu naøy vaúng tieáng Huyønh ñình, ñaàu kia doäi tieáng chuoâng trieâu moä. Nhöõng hình boùng vaø nhöõng aâm höôûng ñoù, töø theá kyû naøy ñeán theá kyû khaùc, beân doøng lòch söû tröôøng moäng cuûa nhaân sinh ñoå aàm xuoáng; coù nhöõng cuoäc thi gan tueá nguyeät dieãn ra trong laïnh luøng, coâ tòch. Ngaøy vaø ñeâm, ñaøy ñoïa hình haøi vaø taâm trí, ñöùng trô vô, kinh ñaûm haõi huøng, treân chieác caàu ñoäc moäc, baéc ngang qua gheành sinh töû. Phöông ngoaïi laø coõi cuûa ngaøy thaùng phieâu boàng, coù traêng thanh gioù maùt, coù naéng quaùi taø döông, coù xuaân lan thu cuùc, coù ñuû taát caû moïi thöù thanh nhaøn, tieâu saùi, phoùng daät… maø ngöôøi ñôøi mong öôùc. Nhöng ñoù chæ laø Loâ sôn töø beán Taàm döông nhìn laïi, hay töø beán Baønh laõi troâng sang. Xa hay gaàn, cao hay thaáp, Loâ sôn ñeïp trong thieân hình vaïn traïng. Giöõa loøng Loâ sôn, ngaøy thaùng u traàm troâi qua trong moät phöông trôøi ñoïa ñaøy vieãn moäng. Phaûi chaêng ñaây ñaõ laø nôi sôn cuøng thuûy taän cuûa moät coõi thi ca baùt ngaùt?

Töø khi böôùc ngang qua:

Moät vuøng coû moïc xanh rì
Nöôùc ngaâm trong vaét thaáy gì nöõa ñaâu

(Kieàu)

Vaø töø ñoù ñaõ böôùc ngay vaøo moät tröôøng thieân lòch söû ñoïa ñaøy, khoå luïy:

Moái tình ñoøi ñoaïn voø tô
Giaác höông quan luoáng laàn mô canh daøi
Song sa voø voõ phöông trôøi
Nay hoaøng hoân ñaõ laïi mai hoân hoaøng

(Kieàu)

Tình coá quaän, tình tha höông, trong nhöõng ngaøy löu laïc, vaø chaân trôøi phöông ngoaïi cho nhöõng ngaøy thaùng tieâu dao, hoàn thô bay cao vuùt ñeán maáy vaïn trôøi maây, vaãn coøn ñoàng voïng Loâ sôn; moät chieác caàu ñoäc moäc cheo leo, baéc ngang qua beân naøy vaø beân kia, hai beân bôø cuûa moät coõi soáng vaø cheát, maø beân döôùi laø vöïc thaúm tuyeät muø, doäi leân nhöõng aån ngöõ kyø laï cuûa doøng lòch söû kinh hoaøng, troâi aøo aït trong caùi laëng leõo voâ thanh voâ töùc. Aån ngöõ cuøng tuyeät cuûa thi ca ñoàng voïng töø ñoù, hay töø ñaâu? Loâ sôn ñeïp trong thieân hình vaïn traïng, vaø chaân dieän muïc cuûa Loâ sôn ra sao?

***

OÂng vieát veà Saâm Lieâu Töû, moät ngöôøi baïn trong moái giao tình thi ca, vaø trong cuoäc giao tình phöông ngoaïi:

"Ñoâng Pha cö só noùi: Thöa! Saâm Lieâu Töû, coù caùi thaân laïnh maø ñaïo giaøu. Vaên thì raønh roõi maø noùi naêng chaäm chaïp. Beân ngoaøi meàm nhuõn maø beân trong cöùng coûi. Ñoái vôùi ngöôøi thì khoâng ganh ñua maø ñoái vôùi caùi quaáy cuûa baïn beø thì hay chaâm choïc. Hình khoâ taâm tro laïnh maø thích noùi lôøi caûm khaùi vôùi thôøi, thöôûng ngoaïn vôùi vaät, vaø khoâng theå vong tình. Ñoù laø choã maø toâi goïi laø Saâm Lieâu Töû coù naêm ñieàu khoâng theå hieåu."

Xöa kia, Lyù Baïch cuõng coù moät ngöôøi baïn teân Saâm Lieâu Töû. Ñoâng Pha cuõng coù moät ngöoøi baïn nhö vaäy. Saâm Lieâu Töû cuûa Ñoâng Pha laø bieät hieäu cuûa taêng Ñaïo Tieàm, moät sö taêng tu ôû Tieàn ñöôøng. Ñaïo Tieàm raát thích thô. Tröôùc khi Ñoâng pha ñaùo nhieäm Tieàn ñöôøng hai ngöôøi ñaõ bieát nhau, qua giaác moäng. Neân khi tôùi Tieàn ñöôøng, Ñoâng Pha lieàn ñi tìm gaëp ngay Ñaïo Tieàm, roài vieát ÖÙng moäng kyù (?). Hai ngöôøi qua laïi vaø laøm thô vôùi nhau. Thô cuûa hoï ñöôïc khaéc nhieàu nôi caùc vaùch ñaù trong vuøng Giang Trieát.

Naêm Nguyeân höïu thöù 6 (1091), töø Tieàn ñöôøng, oâng ñöôïc lònh goïi trôû veà trieàu, oâng ñeå laïi baøi töø, theo ñieäu "Baùt thanh cam chaâu", taëng Saâm Lieâu Töû:

Höõu tình phong vaïn lyù quyeån trieàu lai,
Voâ tình toáng trieàu qui.
Vaán Tieàn ñöôøng giang thöôïng,
Taây höng phoá khaåu
Kyû ñoä taø huy.
Baát duïng tö löông kim coå,
Phuû ngöôõng tích nhaân phi,
Thuøy tôï Ñoâng Pha laõo,
Baïch thuû vong ky.
Kyù thuû Taây hoà taây baïn,
Chaùnh xuaân sôn haûo xöù
Khoâng thuùy yeân phi
Toaùn thi nhaân töông ñaéc,
Nhö ngaõ döõ quaân hi.
Öôùc tha nieân ñoâng hoaøn haûi ñaïo,
Nguyeän Taï coâng nhaõ yù maïc töông vi.
Taây chaâu loä,
Baát öng hoài thuû,
Vò ngaõ trieâm y.

Höõu tình thì ngoïn gioù töø moät vaïn daëm cuoän soùng tôùi. Voâ tình thì ñöa con soùng trôû veà. Thöû hoûi, treân soâng Tieàn ñöôøng, vaø phoá khaåu Taây höng, qua maáy ñoä taø huy? Khoâng keå gì kim hay coå; cuùi vaø ngöôùc, thaáy ngöôøi xöa ñaõ khaùc. Xem chöøng laõo Ñoâng Pha, ñaàu baïc döûng döng ñôøi.

Nhôù laáy caûnh bôø taây cuûa Taây hoà, saéc xuaân loàng loäng, trôøi xanh thaêm thaúm, khoùi möa muø. Ngöôøi thô töông ñaéc, nhö toâi vôùi Ngaøi, phoûng ñöôïc bao nhieâu? Heïn sang naêm, vöôït boû daëm ngaøn trôû laïi ñaây, giöõ maõi taám loøng hoaøi voïng khoâng bao giôø thoâi. Ñöôøng Taây chaâu, ñöøng coù quay ñaàu, vì toâi maø ñaãm aùo.

Ñoù laø cuoäc giao tình töông ñaéc cuûa nhöõng ngöôøi baïn thô. Ngoaøi cuoäc ñoù, coøn laø cuoäc giao tình phöông ngoaïi. Phöông ngoaïi du, laø cuoäc chôi cuûa nhöõng maët coâng haàu raùm naéng, trong moät thuôû taïm thôøi röûa maët ñi baøn chuyeän Khoâng hö, baøn caùi Khoâng vaø caùi Höõu cuûa töû sinh tröôøng moäng. Thì ôû ñoù, moät taám loøng thô ñaõ môû ra bao truøm caû hai coõi. Lôøi thô seõ lai laùng cho tình thô noàng naøn. Lôøi thô seõ ñieàm ñaïm cho trôøi thô nghieâm nghò. Lôøi thô seõ phieâu boàng cho trôøi thô laõng ñaõng. Lôøi thô seõ ngaäm nguøi cho trôøi thô coâ tòch. Lôøi thô seõ cay ñaéng cho trôøi thô ñaøy ñoïa. Lôøi thô vaàn vuõ, vaø trôøi thô truøng truøng ñieäp ñieäp bao la. Laøm sao ñeå môû roäng taám loøng cuûa mình cho thaønh taám loøng cuûa trôøi thô loàng loäng, nhìn thaúng vaøo chaân dieän muïc cuûa Loâ sôn, ba möôi saùu ngoïn nuùi xanh cao ngaát?

Thô oâng tieãn Ñaïo Tieàm noùi:

Thöôïng nhaân hoïc Khoå Khoâng
Baùch nieäm dó hoâi laõnh
Kieám ñaàu duy nhaát quyeát
Tieàu coác voâ taân dónh
Hoà vi truïc ngaõ boái
Vaên töï tranh uûy bính
Taân thi nhö ngoïc tieát
Xuaát ngöõ tieän thanh kænh
Thoái Chi luaän thaûo thô
Vaïn söï vò töôøng bính
Öu saàu baát bình khí
Nhaát nguï buùt sôû sính
Phaû quaùi Phuø ñoà nhaân
Thò thaân nhö khaâu tænh
Ñoài nhieân kyù ñaïm baïc
Thuøy döõ phaùt haøo maõnh
Teá tö naõi baát nhieân
Chaân xaûo phi aûo aûnh
Duïc linh thi ngöõ dieäu
Voâ aùp Khoâng thaû Tónh
Tónh coá lieãu quaàn ñoäng
Khoâng coá naïp vaïn caûnh
Duyeät theá taåu nhaân gian
Quaùn thaân ngoïa vaân lónh
Haøm toan taïp chuùng haûo
Trung höõu chí vò vónh
Thi Phaùp baát töông phöông
Thöû ngöõ ñöông caùnh thænh

Ñoù laø moät baøi thô, hay moät baøi vaên luaän veà pheùp laøm thô, goïi noù laø theá naøo cuõng ñöôïc. Loâ sôn coù thieân hình vaïn traïng, nhìn ngang hay nhìn doïc, tuøy. OÂng noùi, ñaïi khaùi nhö theá naøy:

Thöôïng nhaân hoïc veà caùi leõ Khoå Khoâng; moät traêm thöù nieäm töôûng ñaõ thaønh tro laïnh heát. Cuõng tôï theå vung löôõi kieám moät caùi laø y nhö gioù thoåi cheû haït thoùc leùp, khoâng coøn chuùt buïi caùm. Taïi sao ngaøi laïi phaûi chaïy theo boïn toâi, tranh ñua caùi veû röïc rôõ cuûa vaên töï? Baøi thô boïn toâi môùi laøm, noù ñeïp nhö taùn vuïn vieân ngoïc loùng laùnh; lôøi thô vöøa ra laø ñaõ trong veo kyø laï. Haøn Thoái Chi (Haøn Duõ), luaän caùch vieát chöõ thaûo, maø chöa heà boû beâ moïi vieäc. Caùi u saàu, caùi khí baát bình, noäi moät neùt buùt laø haøm taát caû.

Laï thay, nhöõng ngöôøi ñi tu Phaät, coi thaân naøy nhö laø goø, nhö laø gieáng, chaät heïp vaø tuø tuùng, neân chòu caûnh ñaïm baïc trô vô, thì ñi boäc baïch caùi haøo, caùi maõnh vôùi ai?

Tuy nhieân, suy nghó kyõ thì khoâng phaûi theá. Caùi aûo dieäu khoâng phaûi laø caùi aûo aûnh. Muoán cho lôøi thô tuyeät dieäu, thì phaûi laø ñöøng goø eùp, vöøa Khoâng vaø vöøa Tónh. Tónh cho neân thaâu toùm heát moïi voïng ñoäng. Khoâng cho neân bao haøm vaïn caûnh. Ngaém nhìn söï ñôøi, boân ba giöõa ñôøi, maø thaáy mình nhö naèm treân choùp ñænh maây cao. Ñuû heát caùc thöù maën noàng, chua chaùt; trong ñoù coù caùi höông vò tuyeät vôøi.

Thô vaø Phaùp (Ñaïo) khoâng choáng traùi nhau, khoâng haïi nhau. Caùi ñoù laïi nhôø Thöôïng nhaân haï quyeát.

Nhôø haï quyeát? Khoâng nhôø, cuõng ñaõ quyeát. Ngöôøi hoïc Thieàn, hoïc töø caùi khoå ñau, hö aûo; hoïc cho thaân taâm ra laø thöù tro taøn nguoäi laïnh. Hoïc nhö theá laø hoïc ñeå maø ñoaï ñaøy. Sôû ñaït cuûa sôû hoïc ñoù, laø buoâng thaû, hoùa thaønh caùi Khoâng vaø trôû thaønh caùi Tónh. Buoâng thaû, thì khoâng caâu chaáp, khoâng coøn bò raøng buoäc. Cuõng tieâu dao nhö hoàn thô thoaùt saùi vaø laõng maïn. Taâm Tónh, thì traàm laëng nhö maët nöôùc khoâng gôïn soùng, phaûn chieáu troïn veïn ngoaïi caûnh. Taâm Khoâng, thì Taâm roäng nhö maët bieån bao la, dung naïp taát caû ngaân haø tinh ñaåu. Ngöôøi hoïc Thieàn chòu ñoïa ñaøy cho thaân mình gaày, cho taâm mình nguoäi, trong ñoù coù caùi dieäu duïng phi thöôøng cuûa noù. Ngöôøi laøm thô, cuoäc ñôøi bò ñaøy aûi truaân chuyeân, trong ñoù cuõng coù caùi aûo dieäu cuûa vò chua, vò maën. Suoát ñôøi hoïc Thieàn; suoát ñôøi vaãn ñaøy ñoïa thaân taâm; ñaøy ñoïa trong caùi Khoâng vaø caùi Tónh. Ñaøy ñoaï ñoù, maø kyø thöïc khoâng laø ñaøy ñoïa. Cuõng vaäy, suoát ñôøi laøm thô, thì suoát ñôøi khoå luïy lao ñao; nhöng khoâng laø khoå luïy lao ñao. Choã aûo dieäu ñoù, chöa ñaït ñeán coõi thöôïng thöøa cuûa thi ca, laøm sao hieåu noåi?

Nhöng, ai noùi ngöôøi hoïc Thieàn phaûi chòu ñaøy ñoïa thaân taâm? Hoï nhaøn haï, hoï thong dong, hoï tieâu saùi; hoï laõng ñaõng nhö Loâ sôn thaáp thoaùng giöõa maây traéng vaø söông muø. Tuy nhieân nhö theá, nhöng ai quyeát raèng taâm hoàn ñoù traàm maëc nhö nöôùc hoà khoâng dao ñoäng? Giöõa loøng Loâ sôn, giaûi Ngaân haø treân baàu trôøi coâ tòch khoâng ngöøng ñoå xuoáng aàm aàm nhö saám seùt.

Thi só vaø Thieàn sö cuøng lao ñao, vaø cuøng tieâu saùi, trong cuøng moät coõi traàm maëc phieâu boàng, vöøa Khoâng vöøa Tónh. Ngoïc ñöôøng kim maõ hay Giang baéc Giang nam; hay laõo thaàn coâ quaïnh nôi Hoaøng chaâu, Hueä chaâu ... , ñaøy aûi hay khoâng ñaøy aûi, hoàn thô vaãn ñieàm ñaïm bao la trong thô huy hoaøng baùt ngaùt.

Theá thì, caùi choã ñoïa ñaøy vieãn moäng nghe chöøng nhö laø phaûi kinh hoaøng taùng ñaûm, noù laøm cho ñaát lieàn cuõng trôû thaønh sa maïc, vôùi noùng chaùy vaø vôùi gioù reùt kinh hoàn. Theá maø laïi khaùc haún. Ñoù laø caùi Khoâng Khoâng vaø Tónh Tónh, coõi cuûa maây trôøi treân ñænh nuùi. Khaùch phaøm traàn chöa böôùc tôùi noåi, neân cöù töôûng laø nôi khoå luïy toät cuøng, hoaëc huy hoaøng traùng leä. Caû hai, vöøa phaûi vöøa khoâng phaûi. Loâ sôn coù thieân hình vaïn traïng. Coõi thô coù truøng truøng aån ngöõ.

Ñaït tôùi coõi thöôïng thöøa cuûa Thô, nhö ngöôøi hoïc Thieàn chöùng choã Khoâng tòch cuûa Ñaïo; caùi ñoù vöøa khoù vöøa deã. Hoïc Thieàn ba möôi naêm, ba möôi naêm ñaøy ñoïa thaân taâm, maø khoâng thaønh. Phaãn chí, boû ñi; baát chôït thaáy moät caùnh hoa rôi, coõi Khoâng tòch cuõng hoaùt nhieân, ñoät ngoät môû ra. Choã aûo dieäu ñoù, khoù giaûng cho thoâng. Cho neân, khoâng theå naøo laáy tay chæ thaúng vaøo coõi thô, roài baûo ñaây laø chaân dieän muïc cuûa noù. Noùi ñöôïc moät caùch deã daõi, hay khoâng deã daõi, nhö theá chaúng khaùc naøo ñaøn baø con nít cuõng bieát giaûng choã aûo dieäu cuûa Ngoä Thieàn. OÂng vieát trong baøi baït cuûa khaéc kinh Laêng giaø nhö theá naøy:

"… Chæ laáy theo choã giaûn tieän; ñöôïc moät caâu kinh, moät baøi keä, töï cho laø lieãu chöùng. Cho ñeán caû boïn ñaøn baø, con nít, dong tay cöôøi giôõn, ñua nhau baøn baïc höông vò Thieàn. Keû cao thì vì danh, keû thaáp thì vì lôïi. Caùi dö ba maït löu ñoù khoâng ñaâu khoâng chaûy tôùi. maø caùi vi dieäu cuûa Phaät Phaùp ñaõ maát roài. Chaúng khaùc naøo thaày lang queâ muøa… (may maø chöõa laønh bònh nheï)…"

Ñaïi khaùi, nôi coõi Thieàn cuõng coù caùi khoù phaân bieät Chaân vaø Nguïy. Coõi thô haù laïi khoâng? Nhöng chæ thaúng vaøo choã ñoù, khoâng theå ñöôïc. Noù khoâng phaûi laø choã dò ñoàng giöõa con choù vaø con coïp, hay giöõa coïp thöïc vaø coïp giaáy.

Quaû nhieân, ñieàu thaáy roõ laø oâng ñaõ giaûng giaûi theá naøo laø Thô, vaø theá naøo laø Thieàn. Vaø cuõng thaáy roõ laø trong ñoù coù choã ñoàng vaø choã dò. Nhöng chæ thaúng vaøo nhöõng choã ñoù, thieân nan vaïn nan.

Coù theå ñoïc laïi baøi thô oâng taëng Ñaïo Tieàm, ñaõ daãn ôû treân kia. Baøi thô:

Vò vaên Loâ nhaïc ña chaân aån
Coá töïu cao nhaân ñoaïn tuùc phan
Dó hæ Thieàn Taâm voâ bieät ngöõ
Thöôïng hieàm theá phaùt höõu thi ban
Dò ñoàng maïc vaán nghi tam ngöõ
Vaät ngaõ chung ñöông phoù baùt hoaøn
Ñaùo haäu döõ quaân khai baéc hoä
Cöû ñaàu tam thaäp luïc thanh sôn.

***

Toáng Trieát toâng, naêm ñaàu nieân hieäu nguyeân höïu (1086), vöông töû Cao li, Taêng thoáng Nghóa Thieân, sang thaêm Trung Hoa, tìm hieåu Phaät giaùo Hoa Nghieâm toâng. Vua saéc chæ Ñoâng kinh Giaùc nghieâm Thaønh thieàn sö öùng ñoái. Thaønh ñeà cöû sö Tònh Nguyeân ôû Tieàn Ñöôøng, thay theá mình. Vua môùi lònh cho Döông Kieät hoä toáng Nghóa Thieân taêng thoáng ñeán Tieàn ñöôøng. Caùc töï vieän laøm leã ñoùn vaø ñöa raát raàm roä.

Khi Nghóa Thieân môùi ñeán Kinh sö, vua saéc Leã boä Toâ Thöùc tieáp ñoùn. Roài ñeán yeát Vieân chieáu. Baûn thieàn sö, thaûo luaän veà toâng chæ Phaät Phaùp. Sau ñoù, ñeán Kim Sôn. ÔÛ ñoù, Phaät AÁn ngoài maø ñoùn vaø nhaän leã cuùng naïp. Döông Kieät kinh ngaïc hoûi. Phaät AÁn ñaùp: Nghóa Thieân laø taêng nöôùc ngoaøi, nhöng luaät cuûa ngöôøi xuaát gia khoâng phaân bieät bieân vöùc quoác gia, do ñoù, khoâng vì Nghóa Thieân ñeán vôùi tö caùch moät vöông töû ngoaïi quoác, ñöôïc trieàu ñình ñaõi nhö moät thöôïng khaùch, maø sö phaûi theo caùch tieáp ñaõi cuûa trieàu ñình. Trieát toâng bieát vieäc ñoù, raát khaâm phuïc thaùi ñoä cuûa Phaät AÁn. Veà sau, vua mang chieác aùo naïp do Cao li tieán coáng taëng cho Phaät AÁn. Ñoâng Pha vieát baøi naïp taùn:

"TÖÏA:

"Tröôûøng laõo Phaät AÁn ñaïi sö Lieãu Nguyeân, daïo chôi Kinh sö. Thieân töû nghe danh sö, ñem chieác aùo Ma naïp do nöôùc Cao leä coáng hieán ban cho sö.

"Khaùch coù ngöôøi thaáy, khen raèng: Hôõi oâi! Ñeïp thay! Chöa töøng thaáy vaäy. toâi vaø con toâi ñaõ thöû naém vaït noù traûi ra, theo caùi cheùo noù tröông leân maø tung ra; töø phía ñoâng taän ñaát Ngung di, phía taây tôùi Muoäi coác, phía Nam Giao chæ, phía baéc U ñoâ, taát caû ñeàu naèm trong loã kim khe chæ cuûa toâi caû.

"Phaät AÁn cöôøi hoâ hoá, noùi: AÊn thua gì! Caùi oâng noùi coøn queâ muøa laém. Toâi laáy con maét Phaùp maø nhìn noù, thaáy trong moãi loã kim coù voâ löôïng theá giôùi. Roài trong moãi theá giôùi ñoù, coù bao nhieâu chuùng sinh, maø moãi loã kim khe chæ cuûa moãi chieác aùo chuùng maëc ñeàu laø theá giôùi. Cöù laàn löôït nhö theá cho ñeán taùm möôi laàn, maø quang minh cuûa Phaät toâi ñeàu roïi tôùi, cuøng vôùi Thaùnh ñöùc cuûa Quaân thöôïng toâi bao truøm nhö ñem bieån caû maø ñoå vaøo moät loã chaân loâng, nhö ñeå coõi ñaát maø laáp moät loã kim. Thì nhöõng Ngung di, Muoäi coác, Giao chæ, U ñoâ, coù gì ñaùng noùi. Neân bieát raèng, chieác aùo naïp ñoù khoâng phaûi lôùn, khoâng phaûi nhoû, khoâng phaûi vaén, khoâng phaûi daøi, khoâng phaûi naëng khoâng phaûi nheï, khoâng phaûi moûng, khoâng phaûi daøy, khoâng phaûi Saéc khoâng phaûi Khoâng. Heát thaûy theá gian chòu laïnh ñeán nöùt da, ruïng ngoùn maø aùo naïp ñoù khoâng laïnh; noùng ñeán ñoä ñaù tan, vaøng chaûy maø aùo naïp ñoù khoâng noùng; naêm thöù dô baån lai laùng cuûa theá gian khoâng laøm noù bôïn; löûa kieáp taän höøng höïc ñoát ruïi theá gian maø aùo naïp ñoù khoâng hoaïi. Sao laïi coù taâm tö duy sinh ra nghóa töôûng heøn keùm?

"Nhaân ñoù, ngöôøi ñaát Thuïc laø Toâ Thöùc nghe vaäy môùi laøm baøi taùn raèng:

Xeáp laïi maø caát
Thaáy naïp khoâng thaáy sö
Maëc maø khoâng xeáp
Thaáy sö khoâng thaáy naïp
Chæ sö vôùi naïp
Phi moät phi hai
Choät maét maø nhìn
Raän reäp roàng voi.…"

Phaät AÁn Lieãu Nguyeân, hieäu Giaùc Laõo. Luùc Ñoâng Pha bò bieám trích ôû Hoaøng chaâu, thì sö truï ôû chuøa Qui toâng, Loâ sôn. Hoaøng chaâu vaø Qui toâng ñoái ngaïn, neân oâng vaø sö thöôøng hay qua laïi giao thieäp, trao ñoåi laøm thô, ñi ngoaïn caûnh.

Sau sö dôøi sang ôû chuøa Kim sôn. Moät hoâm, oâng ñeán thaêm vaøo luùc sö ñang giaûng kinh cho taêng trong chuøa. Hoï ñöùng hai haøng ñeå nghe. OÂng ñeán, sö noùi:
"Nôi ñaây khoâng coù giöôøng gheá. Cö só ñeán, bieát ngoài ñaâu baây giôø?"
OÂng baûo:
"Vaäy thì muôïn ñôõ töù ñaïi cuûa Phaät AÁn laøm giöôøng ngoài." Nghóa laø, oâng möôïn caùi thaân töù ñaïi cuûa Phaät AÁn laøm giöôøng ngoài.
Phaät AÁn noùi:
"Sôn taêng naøy coù moät caâu hoûi, neáu thí chuû ñaùp ñöôïc, seõ theo lôøi cho möôïn thaân töù ñaïi naøy laøm giöôøng ngoài. Neáu khoâng, xin ñeå laïi sôïi ngoïc ñaùi laøm vaät traán sôn moân."
Ngoïc ñaùi laø giaûi daây buoäc ngang löng cuûa baäc thöôïng löu thôøi ñoù, ñöôïc ñem ra ñaùnh cuoäc, ñeå laøm böûu vaät traán giöõ cöûa chuøa. OÂng lieàn côûi ngay giaûi daây ñaët leân baøn.
Sö hoûi:
"Töù ñaïi giai khoâng, nguõ uaån phi höõu. Cö só muoán ngoài vaøo ñaâu? "
OÂng ngaãm nghó, chöa kòp traû lôøi, thì sö ñaõ goïi gaáp thò giaû mang sôïi ñaùi ñi caát, ñeå laøm vaät traán sôn moân. OÂng laøm ngay hai baøi thô taëng sö (trích moät baøi ñoïc chôi):

Bònh coát nan kham ngoïc ñaùi vi
Ñoän caên nhöng laïc tieãn phong ki
Duïc giao khaát thöïc ca cô vieän
Coá döõ sôn vaân cöïu naïp y.
Xöông gaày giaûi ngoïc buoäc sao voâ?
Hoà ñoà thaáp trí chòu thua cô.
Nhöõng mong kieám chaùc troø con haùt;
Nay ñeå laøm duyeân vôùi cöûa chuøa.

Chuyeän ñoù trôû thaønh caùi giai thoaïi maø ngöôøi ta truyeàn tuïng laø "Ngoïc ñaùi traán sôn moân" raát thònh haønh.

***

Naêm oâng 49 tuoåi. Keå töø khi bò bieám trích ra Hoaøng chaâu ñeán baây giôø, laø ñaõ hôn boán naêm. Thaùng 4 naêm ñoù, Giaùp tyù (1084), oâng ñöôïc leänh phaûi dôøi sang ôû Nhöõ chaâu. Treân ñöôøng ñi Nhöõ chaâu, oâng gaëp Töû Do ôû Quaân chaâu. Luùc naøy, Töû Do ôû Quaân chaâu; sö Vaân Am ôû chuøa Ñoäng sôn; Thoâng thieàn sö, ngöôøi ñaát Thuïc, nguï taïi chuøa Thoï thaùnh. Toái ñoù, caû ba ngöôøi cuøng thaáy moät giaác moäng gioáng nhau. Hoï thaáy ñi ñoùn Nguõ Toå Sö Giôùi hoøa thöôïng. Sö Giôùi laø moät thieàn sö ñôøi thöù 9 cuûa doøng thieàn Hueä Naêng. Caû ba cuøng voã tay cöôøi lôùn: "Theá gian quaû coù chuyeän ñoàng moäng, laï thay!" Ít laâu, thö cuûa oâng ñeán baùo tin laø oâng ñaõ tôùi Phuïng taân, seõ gaëp nhau trong sôùm toái. Ba ngöôøi cuøng ra ngoaøi 20 daëm chuøa Kieán sô thì gaëp oâng. Moãi ngöôøi laàn löôït keå giaác moäng cuûa mình. Oâng môùi noùi: "Toâi hoài 7, 8 tuoåi, coù laàn naèm moäng thaáy mình laøm taêng, qua laïi beân Thieåm höõu." Sö Vaân Am caû kinh, noùi: "Sö Giôùi laø ngöôøi ôû Thieåm höõu. Tuoåi veà giaø, boû chuøa Nguõ toå ñeán daïo ôû Cao an, sau maát taïi chuøa Ñaïi ngu. Tính ngöôïc laïi, ñaõ ñuùng 50 naêm." Baáy giôø oâng 49 tuoåi. Vaäy, ñaïi khaùi, ñôøi tröôùc oâng laø thieàn sö Ngöõ toå Sö Giôùi. Nhöng nghe noùi Sö Giôùi ñaõ toû ngoä ñaïo thieàn, ñaõ ñaéc ñaïo, sao thaùc sinh ra oâng laïi phaûi traûi qua moät kieáp lao ñao ñaøy aûi nhö theá?

OÂng bò ñaøy xuoáng Quaûng ñoâng, roài Haûi nam, töø naêm 59 tuoài, cho ñeán 66 tuoåi thì ñöôïc tha veà.

Trong thôøi gian naøy, oâng quen thaân vôùi sö Truøng Bieän. OÂng vieát daät söï cuûa sö Truøng Bieän, töùc Nam Hoa tröôûng laõo.

"Thieàn sö Kheá Tung thöôøng saân; ngöôøi ta chöa töøng thaáy sö cöôøi. Sö Haûi Nguyeät Bieän thöôøng vui, ngöôøi ta chöa töøng thaáy sö giaän. Toâi ôû Tieàn ñöôøng, chính maét thaáy hai vò ñoù ñeàu ngoài kieát giaø maø hoùa (cheát). Kheá Tung ñaõ traø tì (thieâu xaùc), maø löûa khoâng huûy hoaïi. Theâm cuûi cho löûa ñoû ñeán naêm laàn môùi thoâi. Haûi Nguyeät ñeán khi taùng maø göông maët vaãn töôi nhö coøn soáng, laïi coøn cöôøi nuï.
"Theá môùi bieát, hai ngöôøi laáy caùi saân vaø caùi hæ maø laøm Phaät söï vaäy.
"Ngöôøi ñôøi coi thaân hình nhö vaøng ngoïc, khoâng ñeå cho goùt chaân dính buïi. Baäc Chí nhaân thì ngöôïc laïi. Toâi laáy ñoù maø bieát raèng, heát thaûy caùc Phaùp ñeàu do aùi maø hoaïi; do xaû maø thöôøng. Haù khoâng phaûi vaäy sao?
‘Toâi töø Haûi nam trôû veà, thì Truøng Bieän tòch ñaõ laâu. Qua Nam hoa ñieáu. Hoûi chuùng taêng ôû ñoù veà choã moä thaùp cuûa Sö. Hoï baûo: "Thaày toâi xöa ñaõ coù laøm thoï thaùp, veà phía ñoâng Nam hoa vaøi daëm. Coù ngöôøi khoâng öa thaày, neân taùng ôû moä khaùc. Ñaõ hôn baûy traêm ngaøy roài. Nay Tröôûng laõo Minh Coâng ra söùc moät mình, dôøi veà thoï thaùp. Thay quan, ñoåi aùo, thaáy troïn caû thaân theå vaãn nhö ñang coøn soáng; aùo vaãn töôi vaø thôm. Moïi ngöôøi hoã theïn vaø kænh phuïc."
"Ñoâng Pha cö só noùi: Truøng Bieän coi thaân laø vaät gì? Vöùt noù vaøo röøng Thi ñaø ñeå nuoâi chim, nuoâi quaï, ñaâu coù söï ñeå ôû thoï thaùp cho an oån. Vì laø, Minh coâng laø ngöôøi bieát roõ Truøng Bieän, neân ñaëc bieät muoán laáy söï hoïa phuùc ñoàng dò maø thoâi.
"Toâi môùi ñem traø, quaû ñeán cuùng ôû thaùp sö, roài vieát laïi söï vieäc ñoù ñeå gôûi cho thöôïng tuùc ñeä töû cuûa sö laø sö Khaû Höng. Nam hoa thaùp chuû.
"Baáy giôø, nieân hieäu Nguyeân phuø thöù 3 (1100), thaùng 12, ngaøy 19."

Ñoä nöûa thaùng sau, oâng vieát baøi "Nam hoa tröôûng laõo ñeà danh kyù"

"Hoïc giaû laáy söï thaønh Phaät laøm khoù ö? Con nít voïc ñaát, veõ caùt maø giôõn thoâi, cuõng ñuû thaønh Phaät; laáy ñoù maø cho laø deã ö?
"Nhöõng baäc ñaõ ñöôïc thoï kyù, ñaõ ñaéc ñaïo, nhö caùc vò Boà taùt vaø caùc Ñaïi ñeä töû (cuûa Phaät Thích Ca) maø coøn khoâng daùm ñi thaêm bònh (cö só Duy-ma-caät); caùi nghóa ñoù laø theá naøo?
"Luùc ñang meâ loaïn ñieân ñaûo, troâi laên trong bieån khoå, maø vöøa coù moät nieäm Chaân thaønh, thì vaïn phaùp ñeàu coù ñuû caû. Coøn nhö, caàn khoå duïng coâng, nhö ñaép nuùi ñaõ cao ñeán chín baäc, sau chæ vì moät chuùt sai saåy coûn con maø moät nghìn ñôøi khoâng phuïc laïi noåi.
"Hôõi oâi, Ñaïo voán laø nhö vaäy ñoù!
"Nhöng rieâng gì Phaät thoâi ö? Thaày Töû Tö coù noùi: "Haïng phaøm phu phuï khoâng ra gì cuõng coù theå haønh (ñaïo) ñöôïc; coøn nhö choã toät cuøng, thì duø laø Thaùnh nhaân cuõng coù choã chöa ñuû söùc." Maïnh Töû thì cho raèng Ñaïo cuûa Thaùnh nhaân baét ñaàu ôû choã khoâng laøm vieäc treøo töôøng khoeùt vaùch maø caùi aùc cuûa vieäc treøo töôøng khoeùt vaùch ñaõ hieän ôû lôøi noùi. Khoâng noùi ngöôøi chöa coù yù muoán laøm vieäc treøo töôøng khoeùt vaùch, thì duø coù vieäc treøo töôøng khoeùt vaùch cuõng khoâng muoán. Töø caùi taâm mình khoâng muoán laøm maø ñi caàu noù (ñaïo), thì vieäc treøo töôøng khoeùt vaùch ñaõ ñuû ñeå laøm Thaùnh nhaân roài.
"Ñaùng noùi maø khoâng noùi. Khoâng ñaùng noùi maø laïi noùi: nhöõng ñieàu nhö vaäy, duø laø Hieàn nhaân, Quaân töû cuõng khoâng theå traùnh khoûi. Nhaân töø caùi loãi khoâng theå traùnh maø tieán tôùi, duø laø Hieàn nhaân Quaân töû cuõng coù luùc phaûi ñi aên troäm.
"Ñoù laø hai Phaùp ngöôïc nhau, nhöng laïm duïng laãn nhau. Nho vaø Thích cuõng nhö nhau ôû choã ñoù.
"Nam Hoa tröôûng laõo Minh Coâng, tröôùc kia theo caùi hoïc cuûa Töû Tö, Maïnh töû. Sau boû nhaø theo Phaät. Ngöôøi khoâng bieát, cho laø troán Nho theo Phaät, chöù khoâng bieát Sö vaãn coøn Nho.
"Chuøa Nam hoa naøy, töø Ngaøi Luïc toå Ñaïi Giaùm (Hueä Naêng) thò dieät, nhöõng ngöôøi truyeàn Phaùp ñaéc ñaïo ñeàu phaân taùn töù phöông, cho neân Nam hoa laâu nay laø chuøa Luaät (toâng).
"Ñeán ñôøi Toáng ta, trong nieân hieäu Thieân hi thöù 3 (1019) môùi baét ñaàu coù chieáu cöû Tri Ñoä thieàn sö Phoå Toaïi laøm truï trì. Cho ñeán sö Minh Coâng baây giôø, ñaõ ñöôïc 11 ñôøi.
"Minh Coâng noùi vôùi Ñoâng Pha cö só: "Teå quan haønh phaùp theá gian. Sa moân haønh phaùp xuaát theá gian. Theá gian töùc xuaát theá gian, nhö nhau khoâng khaùc. Nay caùc teå quan truyeàn nhau ñeàu coù ñeà danh ghi leân vaùch; chæ rieâng sa moân laø khoâng coù. Vaû laïi, ñaïo traøng toâi ôû ñaây, söûa sang choã Phaät Toå thì ñöôïc, nhöng söï truyeàn khoâng nghieâm. Nhôø thaày vieát hoä toâi baøi kyù.
"Cö só thöa: Vaâng.
"Roài luaän Nho vaø Thích khoâng gaëp nhau nhöng ñoàng nhau, laáy ñoù laøm baøi kyù naøy.
"Naêm ñaàu nieân hieäu Kieán trung tónh quoác (1101), thaùng gieâng, ngaøy moàng 1."

***

Treân ñöôøng veà Kinh, oâng naèm moäng thaáy laøm moät baøi thô gôûi cho Chu Haønh Trung. Hoâm sau thöùc daäy, coøn nhôù roõ caû. Vaø oâng cheùp laïi:

Thuaán baát taùc luïc khí
Thuøy tri quí Dö Phieân
Ai tai Sôû cuoàng só
Baûo Phaùc haøo khoâng sôn
Töông Nhö khôûi ngheã truï
Ñaàu bích töông döõ hoaøn
Haø nhö Trònh Töû Saûn
Höõu leã quoác töï nhaøn
Tuy vi Haøn Tuyeân Töû
Bæ phu dieäc hoaøi Hoaøn.
Chí kim baát tham böûu
Laãm nhieân sieâu traàn hoaøn.

Ít hoâm sau, ngaøy 28 thaùng 7, oâng maát. Baøi thô laøm trong moäng treân ñaây ñöôïc ngöôøi dôøi truyeàn tuïng laø tuyeät buùt cuûa oâng.

Neáu vua Thuaán khoâng cheá ra saùu thöù duïng cuï, ai bieát ngoïc Phieân, ngoïc Dö cuûa baäc quaân vöông laø quí ?

Cuoàng só nöôùc Sôû coù vieân ngoïc phaùc, nhöng trong ñôøi khoâng ai cho ñoù laø ngoïc, maø coi noù laø ñaù cuoäi, neân thöông thay! oâm ngoïc maø keâu gaøo vôùi nuùi hoang.

Khi ngöôøi ta nhaän ñöôïc ngoïc Bích laø quí, thì Laïn Töông Nhö caàm noù trong tay, lieác nhìn caùi truï, quyeát yù ñaàu vaø ngoïc seõ cuøng naùt caû, theá maø haêm doïa ñöôïc vua Taàn, mang ñöôïc troïn veïn caû ñaàu coå vaø ngoïc Bích trôû veà Trieäu.

Trònh Töû Saûn hoä toáng Trònh baù sang Taán. Taán haàu vì côù coù tang, khoâng chòu töông kieán. Töû Saûn cho phaù saäp nhaø cöûa, töôøng vaùch cuûa Taán, cho laø choã chaät heïp, khoâng phaûi leã ñaõi khaùch ñoái vôùi chö haàu nhö vaäy. Laøm döõ, theá maø quoác gia nhôø ñoù laïi ñöôïc yeân oån, vì laø coù leã. Nhöng coù caàn laøm vaäy ö?

Coù gia baûo ngoïc Hoaøn nhö Haøn Tuyeân Töû, duø ñeán khi ngheøo kieät, boïn ñaày tôù trong nhaø cuõng coù ngoïc maø ñeo.

Cho ñeân baây giôø, ta vaãn chöa heà tham ñeán nhöõng moùn quí, moùn baùu. Cho neân, hieân ngang laãm lieät ñöùng cao voïi beân treân taát caû coõi ñôøi.

Ñoù laø nhöõng lôøi tuyeät buùt? Ñöôïc truyeàn tuïng laø nhö theá. Vaø tuyeät buùt cuûa moät ngöôøi trong moäng. Trong coõi moäng, taâm söï cuûa khaùch taøi hoa noù kieâu huøng trong phong ñoä laãm lieät hieân ngang. Taøi hoa laõng maïn baùt ngaùt nhö Loâ sôn aån hieän giöõa maây traéng vaø söông muø. Laãm lieät sieâu traàn hoaøn cuõng y theå nhö ngoïn Loâ sôn söøng söõng giöõa moät coõi trôøi coâ tòch.

Hoïc thô, vaø laøm thô, ñaït ñeán coõi thöôïng thöøa laãm lieät cuûa trôøi thô, ñeán choã taøi hoa tuyeät ñænh cuûa trôøi thô; nhö vieân ngoïc quí giaù voâ taän. Ñôøi khoâng bieát tôùi, ngöôøi coù noù cuõng khoå luïy keâu gaøo vôùi ngoïn nuùi hoang vaéng coâ lieâu. Maø ñôøi bieát ñeán noù, thì cuõng khoå luïy kyø cuøng cho ngöôøi coù noù. Coù, hay khoâng coù caùi taøi hoa tuyeät theá, caùi laãm lieät sieâu traàn, cuûa moät vieân ngoïc quí, vaãn laø nhöõng caùi laøm khoå luïy cuoäc ñôøi. Khoå luïy, vaø trieàn mieân khoå luïy, noù laø thöù gì? Vaø taïi sao laïi coù noù? chaân dieän muïc cuûa Loâ sôn ñöôïc goùi troïn vaøo trong moät caâu hoûi naøy ö? Neáu theá thì, Loâ sôn truøng truøng ñieäp ñieäp, khoâng laøm sao böôùc tôùi, cho thaáy töôøng taän chaân dieän muïc noù. Nhöng ngöôøi duø ñaõ böôùc tôùi, taän vaøo choã sôn cuøng loä tuyeät cuûa noù, cuõng khoâng laøm sao noùi laïi ñöôïc moät goùc caïnh cuûa caùi thaáy ñoù. Roài töø ñoù, ñoät nhieân, trôøi Thô trôû neân laø moät, hay laø nhöõng phöông trôøi ñoïa ñaøy vieãn moäng. Ñoïa ñaøy cho ñeán kyø cuøng, ñoïa ñaøy cho thaønh kyø dieäu tuyeät möùc.

"Lao vieãn moäng", ñoïa ñaøy vieãn moäng, cuûa nhaø thô ñoù, moät chaân dieän muïc cuûa Loâ sôn maø khaùch traàn tuïc luïy, nghìn ñôøi khoâng sao heù thaáy.

Coõi thô môû ra, vaø kheùp laïi trong moät coõi moäng khoâng lôøi.

Töø beán Taàm döông, hay beán Baønh laõi nhìn leân, Loâ sôn khoùi toûa söông muø.

Chaân dieän muïc cuûa Loâ sôn?

Chaân dieän muïc cuûa Loâ sôn